فرهنگ غدیر صفحه 233

پروردگارم جانشین خود ساختم.و فرمود«أیّها النّاس إنّ علیّا إمامکم من بعدی و خلیفتی علیکم» (1)ای مردم،پس از من پیشوای شما علی است و او جانشین من بر شماست.

احادیث فراوانی با این تعبیر و مضمون نقل شده است. (2)

این منصب والا و مقدس،جامه ای است که بر اندام ولیّ خدا برازنده است، همانگونه که علی علیه السّلام در خطبۀ شقشقیه فرمود:پسر ابو قحافه جامۀ خلافت را به بر کرده است،در حالی که می داند من شایسته ترین فرد برای آنم«أما و اللّه لقد تقمّصها ابن أبی قحافه...». (3)امامان شیعه،همواره مدّعی آن بوده اند و تصدّی خلافت از سوی دیگران را غصب و ناروا می دانستند.حتی امام حسین علیه السّلام در مدینه پس از مرگ معاویه،در پاسخ مروان که از آن حضرت می خواست با یزید بیعت کند،به سخن پیامبر استناد فرمود که شنیدم جدّم رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله می فرمود:«ألخلافه محرّمه علی آل أبی سفیان» (4)خلافت بر دودمان ابو سفیان حرام است.از جرائم معاویه نیز این بود که در حال حیات خویش، می کوشید مردم را به پذیرش خلافت یزید پس از خودش وادارد و از بزرگان و چهره های سرشناس بیعت می گرفت و همین کار مورد نقد برخی از صحابۀ پیامبر،از جمله خود امام حسین علیه السّلام قرار گرفت. (5)

با توجّه به بار محتوایی و اهمیت سیاسی این واژه،بی جهت نیست که در طول تاریخ، قدرت طلبان درپی تصدّی و غصب آن بوده اند و آن را در عمل به حکومت و سلطنت تبدیل کرده اند.خلیفه،از بزرگترین لقبهای حکّام در تاریخ اسلام بوده و حاکم مطلق جهان اسلام از آن فهمیده می شد و خلفای راشدین و خلفای اموی و عباسی و دیگر سلسله ها پیوسته عنوان«خلیفه»را(گاهی خلیفۀ رسول اللّه و گاهی خلیفه اللّه)برخود می نهادند و بر سکّه ها و در اسناد رسمی می آوردند تا از این طریق،قداست و وجهه کسب کنند.جایگاه عنوان خلافت و خلیفه،فراز و نشیبهایی داشته و بتدریج از قدرت آن کاسته شده است.

سلاطین عثمانی سلطۀ خود را با عنوان دورۀ خلافت عثمانی به ثبت رسانده اند.«آنچه

1- 1) .معانی الأخبار،ص 372.
2- 2) .از جمله ر.ک:«موسوعه الامام علی بن ابی طالب»،ج 2 ص 137.
3- 3) .نهج البلاغه،خطبۀ 3.
4- 4) .موسوعه کلمات الامام الحسین،ص 285.
5- 5) .همان،ص 256(و أخذک النّاس ببیعه ابنک غلام حدث یشرب الخمر...).