فرهنگ غدیر صفحه 234

ارزش مضاعفی به استفادۀ عثمانی ها از این عناوین می داد،قدرت نظامی و دریایی امپراتوری عثمانی و نیز موقعیت آنها به عنوان مدافعان اسلام در برابر اروپای مسیحی از یک سو و ایران شیعی از سوی دیگر بود.به نظر می رسد به جهت چنین موقعیّتی بارها رهبری-و نه حاکمیّت-عثمانی بر جهان اسلامی سنّی در دیگر دولتهای اسلام پذیرفته شد...دیگر عصر خلافت جهانی به سر رسیده بود و هیچ حاکم اسلامی نیز چنین ادعایی نداشت.چنین روندی ادامه یافت تا آنکه این ایده در اواخر قرن هیجدهم میلادی مجدّدا از سوی سلاطین عثمانی مطرح شد.» (1)

خلافت،از موضوعات بحث انگیز در تاریخ اسلام بوده و اهل سنّت کوشیده اند به نوعی خلافت سه تن را پیش از امام علی علیه السّلام مشروعیت بخشند.خلافت رفته رفته از مسیر خود خارج شد و همانگونه که پیامبر خدا پیش بینی کرده بود که خلافت پس از من است،بعد از آن امارت خواهد شد،سپس به ملوکیّت و پادشاهی تبدیل شده و نهایتا به جبابره و دیکتاتوری خواهد رسید(سیکون بعدی خلفاء،و من بعد الخلفاء امراء و من بعد الأمراء ملوک جبابره...)، (2)روند حاکمیّت،مشروعیت خود را از دست داد و خلفای اموی و عباسی با ظلم و عیاشی و غارت بیت المال و...به حکومت پرداختند.ابتدا خلفا خود را خلیفه النبی می گفتند،امّا در دوره های بعد،خود را خلیفه اللّه نامیدند و آغاز این حرکت از زمان معتصم عباسی بود. (3)

در زمان أئمه،تقابل روشنی میان«خطّ خلافت»و«خط امامت»پدید آمد، (4)چراکه از زمان امیر المؤمنین علیه السّلام به بعد،امامان معصوم را از صحنۀ سیاسی کنار زدند و بلکه سیاست حذفی با امامان پیش گرفتند و معمولا طرفداران خطّ امامت،خلفا را به رسمیت نمی شناختند.در روایات شیعه،اغلب با عنوان«الأمر»به مسألۀ حکومت و خلافت اشاره می شود.

«خلافت»مفهوم دیگری هم دارد که در انسان شناسی قرآنی مطرح است و مقام

1- 1) .زبان سیاسی اسلام،برنارد لوئیس،ترجمه غلامرضا بهروز لک،ص 98.
2- 2) .بحار الأنوار،ج 51 ص 84 و 96.
3- 3) .دائره المعارف تشیّع،ج 7 ص 201.
4- 4) .کتاب«معالم المدرستین»3 جلد از علامه سیّد مرتضی عسکری به تبیین دیدگاه مکتب خلافت و مکتب اهل بیت در زمینه های مختلف اعتقادی،سیاسی و اخلاقی پرداخته است.