تفسیر نمادهای دینی صفحه 37

ص:38

قرون وسطایی مسلمانان همچون قرون وسطای اروپا، مذهب گرای مطلق بودند و مسجد بازتاب واقعی آن جوامع بود. بنا براین، بررسی دقیق آن، روشنگر عملکرد فرهنگ اسلام در قرون وسطا است. برای تاریخ نگارانی که با فرهنگ مادی و دلایل نوشتاری خو گرفته­اند، مسجد، منبع اولیه­ای با کیفیت نخستین است.

مسجد، بهترین نوع ساختمان در معماری اسلامی است. مساجد به گونه ای ساخته می شدند که ماندگار باشند؛ در صورتی که بسیاری از بناها و یادمان­های غیرمذهبی با تزیین­های بسیار زیاد، ولی بدون استحکام ساخته شده­اند.

معماری مذهبی مسلمانان، پیوند تنگاتنگی با عبادت­های روزانه ایشان دارد. نماز به ظاهر کاری خصوصی است که به مراسم مذهبی و مکانی خاص نیاز ندارد، بلکه تنها به سوی مکه خوانده شدن آن اهمیت دارد، ولی در اسلام، نماز به رفتاری دسته جمعی تبدیل شد و نخستین امام جماعت مسلمانان، آیین ساده­ای برای آن مقرر کرد. این جماعت، هفته ای یک­بار و آن هم به احتمال زیاد در خانه پیامبر گرد می­آمدند. بی­گمان، مسجد در اسلام، بنای مذهبی اصلی به شمار می آید و اقامه نماز جماعت نیز یکی از مهم ترین عملکردهای آن است.

دو _ مفهوم نقش­ها در معماری مسجد

در معماری مسجدها، بعضی نقش­ها به هنر نقاشی به­طور محض مربوط است که برای تزیین به­کار برده می­شود و کاربرد تزیینی و معنایی دارند و ارتباط میان نقش با کادر، یک اصل بنیادی است. در نقش­های تزیینی، از اشکال هندسی و دایره استفاده می شود. دایره، اساس معماری اسلامی است؛ زیرا متأثر از فکر اسلامی است؛ دایره نه اول دارد و نه آخر. بنا براین، تعریفی از خداوند است که: «هو الاول و الاخر» و «هو الظاهر و الباطن». اساس گنبدها نیز همگی بر مبنای دایره است. دایره بهترین و گویاترین شکل در