سیری در مرثیهی عاشورایی صفحه 3

علي رغم شعر عرب كه گسترده‌ترين بخش آن را مرثيه‌ي عاشورايي تشكيل مي‌دهد و سرايندگان عرب در اين زمينه آثار جاويداني به وجود آورده و كاخ رفيعي در اين قلمرو برافراشته‌اند، متأسفانه سرايندگان فارسي نه از جهت كميت و نه از لحاظ كيفيت هرگز به شاعران عرب نرسيده اند. شاعران بزرگ و صاحب‌نامي‌كه در طلب كنيزكي يا پوستيني يا سبوي شرابي و يا حتي مشتي كاه براي مركب خود، پادشاه و يا امير خونخوار و نالايقي را در قصايد غرا مدح و فضيلتهاي دروغيني در حد اغراق براي آنان جعل كرده‌اند، گويي از نهضت مقدسي كه روح ايمان و عدالت و ظلم‌ستيزي در آن موج مي‌زند بي‌خبر [ صفحه 38] بوده اند. گرچه شرايط حاكم بر محيط و همچنين استيلاي اقوام بيگانه در اين قصور بي‌تأثير نبوده است، ليكن چنين عذري را نمي‌توان به عنوان علت تامه پذيرفت.در دوران صفوي، شعر مرثيه‌ي عاشورايي جاي گسترده‌اي را در ابيات ايران گشوده و تشويق بزرگان كشور در اين مورد تأثير بسزايي داشته است. در اين عهد كمتر شاعري است كه مرثيه‌اي در ميان آثارش نباشد. اين مراثي بيشتر به جنبه‌هاي حزن‌انگيز حادثه مي‌پردازد و از اين جهت با اشعار متقدمين از شاعران عرب كه علاوه بر بعد بكايي موضوع، روح انقلابي و مبارزه را دربر دارد متفاوت است.بسياري از شاعران مرثيه‌سراي متقدم، سالهايي از عمر خود را به آوارگي و يا در زندان گذرانيده‌اند و يا همواره دار خويش را بر دوش داشته‌اند. چنانكه دعبل خزايي گفته است: پنجاه سال كه دار خويش را بر دوش خود حمل مي‌كنم. [21] تعداد سرايندگاني كه جان خود را بر سر اين اعتقاد نهاده‌اند كم نيست. از آن جمله‌اند:1. ابن السكيت يعقوب بن اسحاق بغدادي، به سال 244 ه.ق به دست متوكل عباسي به جرم تشيع شهيد شد. [22] 2. شيخ يوسف حضرمي [23] .3. ابراهيم بن عبدالله بن حسن مثني، در سال 145 ه.ق شهيد شد. [24] .5. عبدالله بن معاوية بن عبدالله بن جعفر بن ابي‌طالب، در قرن سوم در حبس ابومسلم خراساني كشته شد. [25] .6. سليمان بن صرد الخزاعي، در سال 65 به همراه توابين كشته شد. [26] . [ صفحه 39] عبدالله بن سعد بن نفيل، به سال 65 با توابين كشته شد. [27] .8. مسيب بن نجبة الفزاري، به سال 65 با توابين كشته شد. [28] .9. رفاعة بن شداد البجلي، به سال 66 با توابين كشته شد. [29] .10. ابراهيم بن مالك اشتر، به سال 66 كشته شد. [30] .11. ابوزهير مهلهل بن نصر حمدان تغلبي، به سال 339 شهيد شد. [31] .12. امير ابوالحسن احمد بن عضدالدوله فناخسرو، به سال 387 به قتل رسيد. [32] 13. المقلد بن المسيب العقيلي حسام الدوله حاكم موصل، به سال 391 به قتل رسيد. [33] .14. امير قراوش بن المقلد العقيلي، به سال 444 به قتل رسيد. [34] .15. عبدالله بن سعيد بن سنان خفاجي حلبي، به سال 466 مسموم شد. [35] .16. طغرايي حسين بن علي صاحب لامية العجم، به سال 515 يا 518 به قتل رسيد [36] .17. امير دبيس بن سيف الدوله صدقة الاسدي، به سال 529 به دستور مسعود سلجوقي به قتل رسيد. [37] .18. قاضي احمد بن علي بن ابراهيم مصري غساني به سال 562 به قتل رسيد. [38] .19. شهيد اول محمد بن مكي عاملي‌جزيني، به سال 786 شهيد شد. [39] .20. شيخ يوسف حصري، شهيد مسجد كوفه در قرن 12 هجري. [40] .21. سيد نصرالله بن حسين حائري، به سال 1155 ه.ق شهيد شد. [41] . [ صفحه 40] 22. كميت، به سال 126 در زمان خلافت مروان كشته شد. [42] 23. منصور النمري بن سلمة الزبرقان بن شريك، هارون الرشيد فرمان به قتلش داد ليكن قبل از اجراي فرمان در بيماري درگذشت. سپس به دستور هارون قبر او را نبش كرده جسدش را سوزاندند. [43] .24. ابومحمد عبدالله بن عمار برقي، وقتي متوكل شعر او را شنيد دستور داد زبانش را بريدند. وي پس از چند روز به سال 245 درگذشت. [44] .و شاعران فراوان ديگري نيز بوده اند كه اين مقدمه گنجايش ذكر نامشان را ندارد. بنابر آنچه گذشت شاعران عرب چه از لحاظ كثرت و چه از جهت محتواي سخن شاعران پارسي گوي برتري دارند.

نسل امروز و شعر مرثيه

همانگونه كه يادآور شديم پس از انقلاب اسلامي‌ايران، شعراي ما به ويژه نسل جوان به سوي هدف اصلي مرثيه‌ي عاشورايي بازگشتند و امروز دگرگوني چشمگيري در شعر مرثيه به وجود آمده است. برداشت اين نسل از نهضت حسيني و هدف مقدس آن در آثار شعر كلاسيك و شعر نو، در ادب فارسي متجلي شده است.شاعر روشن‌نگر و آگاه امروز دريافته است كه نهضت بي‌نظير عاشورا آن قدر عظمت دارد كه توصيف كامل آن در قالب كلمات نمي‌گنجد و نيازي نيست كه براي بزرگ نشان دادن آن مطالبي نادرست بر آن افزوده گردد. اين قيام مقدس چنان روشن است كه با خرافه سازگاري ندارد و يكي از ويژگيهاي اين پديده‌ي بزرگ تاريخي همين است. خطبه‌هاي شورانگيز رهبر قيام و بازماندگان كاروان شهيدان به هنگام [ صفحه 41] اسارت، منزل به منزل و در شام و كوفه در كاخهاي دشمن، آيينه‌ي تمام‌نماي هدف نهضت است. شعر عاشورايي همواره اين هدف را دنبال كرده است و اگر گاهي تحريفهايي در آن راه يافته بايد از دامن پاكش زدوده گردد و بار اين مسؤوليت بر دوش گويندگان و شاعران و محققان و نويسندگان است.

وسعت دامنه‌ي نهضت

قيام جوانمردانه‌ي سيد جوانان بهشت و ياران بهشتي او در تاريخ ضرب‌المثل شده و در ادبيات به صورت الگو متجلي گردد شعرايي كه مستقلا به سرودن مرثيه نپرداخته‌اند و به مناسبتهاي مختلف حتي در اشعار توصيفي به آن اشاره كرده‌اند، كه اكنون به چند نمونه از آنها اشاره مي‌شود:1. سيد حسن غزنوي (535-565 ه.)لاله‌ي غرقه به خون همچو حسين سوسن زنده نفس همچو حسن‌والله كه ماتم شرف‌الملك، بوعلي از ماتم حسين علي هست يادگار2. اديب ترمذي (ف.564 ه.)به كربلا چو دهان حسين از او نچشيد همي‌دهند زبانها يزيد را دشنام‌هجران تو دشت كربلا بود زو حصه‌ي من همه بلا شد3. رشيد وطواط (ف.573 ه.)در خون من مشو كه به خون شسته‌ام دو رخ بي تو، به حق خون شهيدان كربلا [ صفحه 42] 4. انوري (ف. 583 ه.)به من آن كربت و بلا آمد كه نياورد كربلا به حسين‌5. مسعود سعد سلمان (438-515 ه.)چندان كزين دو ديده‌ي من رفت جوي اشك هرگز نرفت خون شهيدان كربلا6. جامي(817-898 ه.)كردم ز ديده پاي سوي مرقد حسين هست اين سفر به مذهب عشاق فرض عين‌7. ضميري اصفهاني (ف.973 ه.)به سر بايست رفتن در طريق كربلا، اي دل كه تا يابي طواف پادشاه دين و دنيا را8. كليم همداني (ف.1061 ه.)جوشيد باز خون شهيدان ز چشم من تخمير ديده‌ام مگر از خاك كربلاست‌9. محمد جان قدسي (قرن دهم هجري)بس گوهر نهفته كه غواص خاطرم دارد به نذر مدح شه كربلا گره‌10. صابر زواره‌اي (قرن يازدهم هجري)بر نيزه كرده‌اي سر گلدسته‌ي رسول اي روزگار خوش گلي آورده‌اي به بار11. زماني يزدي(ف.1021 ه.)خاكستر وجود مرا گر دهي به باد از اشتياق رو به سوي كربلا رود [ صفحه 43] 12. زاير همداني (قرن يازدهم هجري)به خاك كربلا زاير بيفشان دانه‌ي اشكي كه هر كس بهر خود روز قيامت كشته‌اي دارد13. محمد قلي سليم تهراني (ف.1057 ه.)خرقه‌ي من شال طوس و سبحه خاك كربلاست نيست چندان منتي بر من ز هند اكبري‌14. علي تركمان خراساني (قرن دهم هجري)خاك دشت كربلا را جوش از سر تازه شد باد برد آنجا مگر بويي ز محنت‌هاي من [45] .15. مير افضل الله آبادي (ف. 1150 ه.)محرم آمد و گرديد حال دهر تباه كشيد تيغ مصيبت هلال بر سر ماه‌16. عباسقلي خان شالمو (قرن يازدهم هجري)كي گهر دارد بها عباس، در بازار حشر؟ از زمين كربلا يك سبحه وارم آرزوست

اسوه‌هاي عدالت

ان الله يامر بالعدل و الاحسان و ايتاء ذي‌القربي و ينهي عن الفحشاء و المنكر والبغي يعظكم لعلكم تذكرون. [46] .عدل، واژه‌اي است مقدس با مفهومي‌گسترده كه يكي از موارد آن عبارت است از عدالت اجتماعي. بر هر جامعه‌اي كه خورشيد عدالت نتابد، آن جامعه رايحه‌ي سعادت را استشمام نخواهد كرد. به همين جهت يكي از تكيه‌گاه‌هاي مهم تبليغات انبياء الهي و پيشوايان ديني دعوت به عدل و قسط مي‌باشد. قرآن كريم در مورد بسياري اين واژه [ صفحه 44] و مشتقات آن را به كار برده و ثمرات آن را تبيين فرموده است.در پناه عدالت است كه ضعيفان از تجاوز و بيداد زودمندان ايمن و حقوق مظلومان از دستبرد ظالمان محفوظ مي‌ماند و عدالت است كه به فرد فرد جامعه اعم از فقير و غني آرامش و امنيت مي‌بخشد.يكي از اهداف مهم نهضت عاشورا احياي عدالت اجتماعي و نابودي جور و ستم بود. همين عدالتخواهي و ظلم‌ستيزي باعث شد كه نه تنها مسلمانان بلكه اكثر آگاهان به تاريخ از هر ملت و مذهب، اين حركت بي‌نظير انساني را ستوده‌اند و نهضت‌آفرينان بزرگوار و شجاع نهضت عاشورا نيز در سخنان خود بر آن تكيه كرده و مقدس‌ترين خونها را در راه حيات حق و عدالت نثار فرموده است.صاحبنظران دريافته‌اند كه هر ملتي بدون حكومت عدل، محكوم به نابودي و فناست و يكي از بزرگترين امتيازات اسلام، اقامه‌ي عدل و بيزاري از ظلم و بيدادگري است.تا نامي از عدالت باقي است، خون پاك حضرت حسين بن علي عليه‌السلام و ياران جوانمردش همچنان جوشان است و نام بلندشان بر تارك تاريخ بشريت خواهد درخشيد و جهانيان را به اقامه‌ي حق و عدالت فراخوانده و خواهد خواند.درود خدا و فرشتگان و مؤمنان تا جاوان بر آنان باد.

آخرين سخن

روزگار ما قرن بيداري و آگاهي است و هنگام شناخت كرامت انساني فرارسيده است. شاعر اين روزگار بار وظيفه‌اي سنگين بر دوش دارد. او مي‌داند كه بايد استعداد خدادادي خود را بيهوده هدر ندهد، بلكه شايسته است كه اين سرمايه‌ي ارزشمند را در راه احياي حق و عدالت و مبارزه با ظلم و الحاد و ستايش انسانهاي الهي [ صفحه 45] نقش داشته‌اند. پيشواياني كه براي گشودن بند جهل و ناداني از پاي مردم جان خود را نثار كرده‌اند.شاعر امروز بايد قصور گذشتگان را جبران كند. آري قصور مداحان چاپلوس و آزمندي كه را كه در ستايش صاحبان زر و زور و غاصبان حقوق انساني، سخن خود را به حد غلو و اغراق رسانيده و نقش تاريكي از خود بر جاي نهاده‌اند.هماهنگي شاعران و مداحان اهل بيت عليهم السلام مي‌تواند چهره‌ي حوادث تاريخ را به روشني نشان داده و ارزش حركت انسانهاي حق‌طلب را بيان كند و بدين وسيله در اصلاح جامعه بكوشد.

يادآوري