شهد بندگی صفحه 118

خواب دید که گفتند: تو از برای ما دهانی شستی و ما دل تو را بشستیم.(1)

نقل است که بزرگی از اولیا در ابتدا «اللّه اللّه» بسیار می گفت: در حالت جان دادن نیز همان اللّه می گفت. پس گفت: یا رب! هرگز تو را یاد نکردم، مگر به غفلت و اکنون که جان می رود، هم از طاعت تو غافلم، ندانم که حضور کی خواهد بود.(2)

در روایات نیز به برخی از حالت ها، به عنوان بهترین حالت ذکر خداوند اشاره رفته است؛ حالت هایی همچون هنگام برخورد با دشمن، هنگام ورود به بازار، هنگام گناه، هنگام خشم و غضب، هنگام خلوت، هنگام شادمانی و لذت و هنگام مصیبت ها.(3)

مراتب ذکر یار

ارباب معرفت گفته اند، ذکر را چهار مرتبه است: نخست آنکه ذکر، تنها بر زبان جریان یابد. دوم آنکه علاوه بر زبان، قلب نیز ذاکر و متذکر باشد. بدیهی است که برای حضور قلب، مراقبت و مداومت لازم است، چه اگر قلب را به حال خود رها کنند، در وادی انکار سرگردان خواهد شد. سوم آنکه ذکر خدا چنان در قلب متمکن شود و بر آن مستولی گردد که بازگیری توجه قلب از آن دشوار باشد. همان گونه که در نوع دوم، حضور قلب نسبت به ذکر مشکل صورت می گرفت، و سرانجام چهارم آنکه بنده خدا یک سره در مذکور _ جل شأنه و ذکره _ مستغرق شود که دیگر نه به ذکر و نه به قلب خود توجه دارد.

1- تذکره الاولیاء، ص 125.
2- همان، ص 212.
3- میزان الحکمه، ج 3، ص 419.