حدود و قصاص و دیات صفحه 148

قتل خطاء که قاتل در آن تقصیری نیست مقرّر فرموده است که بر آنها قسمت کنند که هم باعث قلّت حمایت ایشان بشود و هم کار بر قاتل آسان شود، و چون تقصیری نداشته و حکمتهای جناب مقدّس الهی در هر حکم بسیار است که عقول اکثر خلق از ادراک آنها قاصر است، و عاقله کسی می گویند که متحمل دیه از جانب صاحب جنایت می شود، و آن چهار طایفه اند:

اوّل: خویشان صاحب جنایت.

دوّم: کسی که او را آزاد کرده باشد.

سیّم: کسی که ضامن «جریره» او یعنی جنایت او شده باشد، زیرا متعارف بوده است که دو کس که وارثی نداشته اند با یک دیگر قرار می کرده اند که هر یک که جنایت خطائی بکند دیگری دیه او را بدهد، و هر یک که بیشتر بمیرد دیگری وارث او باشد، چنین کسی اگر جنایت خطائی بکند ضامن جریره دیه او را می دهد.

چهارم: امام زمان است علیه السلام، که اگر هیچ یک از اینها نباشد امام دیه او را می دهد، و اگر بمیرد میراث او نیز از امام علیه السلام است.

اما اقارب که عاقله اند خلاف است که چه جماعتند؟ و مشهور میان علماء آن است که عاقله عصبه قاتلند، یعنی مردانی که قرابت ایشان نسبت به قاتل از جانب پدر و مادر باشد، یا از جانب پدر نه از جانب مادر تنها، مانند برادران و اولاد ایشان و عموها و اولاد، ایشان خواه وارث قاتل باشند که اگر بمیرد آنها میراث برند، خواه نه، و خلاف است که پدر و جد پدری و اولاد ذکور در عصبه داخلند یا نه؟ و اکثر متأخرین قایلند که داخلند، و بعضی گفته اند: هر که از دیه قاتل اگر کشته شود میراث می برد عاقله او است، و این قول ضعیف است، و بعضی گفته اند: عصبه و عاقله آنهایند که مستحق میراث قاتلند از وارثان نزدیک که در قرآن برای ایشان حصه ای از میراث مقرّر شده مانند پدر و مادر و فرزند، و اگر آنها نباشند سائر اقارب قاتل می دهند از مردان بالغ خواه از جانب پدر خویش باشند، و خواه از جانب مادر و اگر از هر دو صفت باشند دو ثلث دیه را بر خویشان پدری قسمت می کنند، و یک ثلث را بر خویشان مادری، و مستند شده اند در این قول