حدود و قصاص و دیات صفحه 150

سیّم: در مقدار آن دیتی است که عاقله متحمّل می شود

، جمعی از علماء را اعتقاد آن است که عاقله هر دیه خطائی را متحمل می شود، خواه زیاد، و خواه کم.

و جمعی گفته اند: تا همه بدیه موضّحه نرسیده است که نصف عشر دیه باشد، جارح خود می دهد، و بقدر دیه موضّحه، و زیاده را عاقله می دهد.

چهارم: آن چه عاقله می دهد رجوع نمی کند که از جائی بگیرد

، و قولی هست که رجوع می کند، و آن ضعیف است.

پنجم: در بیان کیفیّت تقسیط است بر عاقله

و در آن چند مسأله است:

اوّل: آن که خلاف است که آیا قدر معیّنی دارد که بر هر کس چند حواله کنند یا نه؟ بعضی گفته اند: از غنی ده قیراط می گیرند، که نصف دینار باشد، و از فقیر یعنی کسی که در عرف او را غنی و مال دار نگویند و قادر بر او باشد پنج قیراط می گیرند که ربع اشرفی باشد، زیرا که هر دینار بیست قیراط است.

و بعضی گفته اند: قدر معیّنی ندارد بلکه حاکم شرع بحسب احوال آن جماعت و عدد ایشان هر قدر که مناسب می داند حواله می کند.

دوّم: خلاف است که آیا ترتیبی در میان آن جماعت هست در حواله کردن یا نه؟ بعضی گفته اند: به نزدیک و دور همه حواله می کنند به یک نسبت، و اکثر علماء قائل شده اند: به آن که نزدیکتر را مقدم می دارند، و اگر وفاء نکند بر دورتر حواله می کنند، پس بنا بر قولی که پدر و اجداد پدری و فرزندان ذکور داخلند، اوّل به ایشان ابتداء می کنند، بعد از ایشان به برادران، و بنا بر قول دیگر اوّل از برادران می گیرند، اگر وفا نکند از اولاد ذکور ایشان می گیرند، پس از عموها، پس از پسران عموها، پس از عموهای پدر، پس از پسران ایشان، پس از عموهای جد، پس از اولاد ذکور ایشان، و هم چنین تا آن که اقارب نسبی پدری تمام شوند، و اگر باز باقی مانده است از آزاد کننده او می گیرند اگر آزاد شده باشد آن قاتل یا جارح، پس از خویشان پدری آزاد کننده به ترتیبی که سابق مذکور شد، پس آزاد کننده، پس خویشان پدری او باز بترتیب سابق، پس آزاد کننده پدر جانی، پس خویشان پدری او، پس آزاد کننده آزاد کننده پدر او، پس از اقارب پدری او، و در همه مراتب اقرب مقدّم است بر ابعد، و اگر نزدیکتر وفاء کند به دورتر تعدّی