حدود و قصاص و دیات صفحه 73

چهارم: اگر شخصی دو غلام داشته باشد و یک غلام او دیگری را بکشد، آقا اگر می خواهد قصاص می کند بعوض می کشد، و اگر می خواهد عفو می کند، و هم چنین اگر غلام آقای خود را بکشد اگر وارث خواهد می کشد او را، و اگر خواهد می بخشد.

پنجم: اگر بنده آزادی را بکشد عمدا بنده را بعوض می توان کشت، و وارث مخیّر است میان آن که او را بکشد، یا به بندگی بگیرد، بنا بر اشهر و اقوی، و بعضی گفته اند: بی رضا آقا به بندگی نمی تواند گرفت، و اگر غلامی جراحتی کند آزادی را عمدا، مجروح می تواند او را همان جراحت بکند، اگر مورد قصاص باشد، و اگر دیه طلب کند مولی باید دیه آن جراحت را بدهد، و بعضی گفته اند:

اگر دیه کمتر از قیمت غلام است دیه را می دهد، و الّا قیمت غلام را می دهد، و اگر مولی دیه ندهد اگر دیه جمیع قیمت غلام را احاطه کرده است غلام را به بندگی می گیرد، و اگر نه بقدر دیه آزاد به بندگی می گیرد، و اگر خواهد می گوید غلام را بفروشند و بقدر دیه برمی دارد و باقی از آقا خواهد بود، و اگر کشتن با جراحت کردن به خطا باشد، آقا مخیّر است میان آن که دیه را بدهد، یا غلام را بدهد بقدر دیه.

و بعضی گفته اند: اگر دیه کمتر از قیمت غلام است دیه را می دهد، و الّا قیمت غلام را می دهد، و زیادتی دیه بر او لازم نیست.

ششم: اگر یک آزاد دو آزاد را بکشد عمدا، اگر ورثه هر دو مقتول اتفاق کند بر کشتن قاتل طلب دیه نمی توانند کرد، و اگر ورثه یکی از کشته شده ها بدون رضای ورثه دیگری بکشند بعضی گفته اند ورثه مقتول دیگر دیه می توانند گرفت از مال قاتل، و بعضی گفته اند: ایشان را حقی نمی ماند، و مسأله اشکالی دارد.

هفتم: هر گاه آزادی دست راست دو آزاد را عمدا ببرد، برای اوّل دست راستش را می برّند، و برای دوّم دست چپش را می برند، و اگر دست سه کس را به برّد، اکثر گفته اند برای سیّم پای راستش را می برّند، و اگر دست چهارم را ببرد پای چپش را می برند، و بعضی از علماء گفته اند در مرتبه سیّم و چهارم دیه می گیرند، و پاهایش را بعوض دست نمی برند، و در مرتبه پنجم و زیاده خلافی نیست که دیه می گیرند.