مشروعیت اقامه حدود و تعزیرات در عصر غیبت صفحه 178

با وجود همه این گفت وگوها درباره سند قاعده،به نظر نگارنده،روایات درء حدّ با شبهه،شهرت روایی دارد و این شهرت مؤید اعتبار آنهاست.افزون بر آن،مؤیدات دیگری نیز دارد؛مثل بنای حدود بر تخفیف و احتیاط در دماء.

د)مفهوم شناسی

اشاره

با معتبر دانستن سند روایی قاعده،می توان به بررسی واژگان روایت و دریافت مفهوم کلی قاعده بر اساس روایت یاد شده پرداخت.

یکم)درأ

«درأ»همان مفهوم دفع است و هر دو در قرآن به کار رفته اند. (1)با توجه به اینکه دفع نیز در اصل به معنای منع است، (2)مقتضی قاعده درأ عدم ثبوت حد است،نه سقوط آن.بنابراین،این قاعده بیان کننده یکی از علت های رافع مسئولیت کیفری و مجازات است،نه از علل سقوط آن.

دوم)حدود

معنای حدود در فصل آغازین گذشت و دانستیم که این واژه در روایات کاربردهای گوناگونی دارد و در مواردی که قرینه ای بر هیچ یک از معانی در دست نیست،بر اساس شیوه های واژه شناسی باید مطلق مجازات را مفاد آن بدانیم؛مگر اینکه در مقام عمل،احتیاط امر دیگری را اقتضا کند.بر همین اساس،شمول حد بر تعزیر و قصاص در این قاعده بدیهی می نماید،ولی برداشت فقها از این روایت به دو گونه است:گروهی این قاعده را از اختصاصات حدود دانسته اند، (3)اما بیشتر فقها به جریان این قاعده در باب قصاص و تعزیرات تصریح و حتی برخی ادعای اولویت کرده اند. (4)البته باید توجه داشت ممکن است لازم باشد میان قصاص و تعزیر تفاوت گذاشته شود؛زیرا قصاص

1- (1) .ر.ک:طریحی،مجمع البحرین،ج1،ص136.
2- (2) .حسن مصطفوی،التحقیق فی کلمات القرآن،ج3،ص226.
3- (3) .ر.ک:محمدحسن ربانی،مجله کاوشی نو در فقه اسلامی،«قاعده درأ»،ش 33،ص185.
4- (4) .رضا استادی،فقه اهل بیت،«قلمرو قاعده درأ»،ش 34؛همان،فقه اهل بیت،«قلمرو قاعده درأ(2)»،ش 37.