حجاب شناسی (پرسمان حجاب) صفحه 444

بخش اول: زن از نگرش اسلام

از نظر اسلام زنان موهبتی الهی(1) و از همان گوهر خلقت مردان می باشند(2) که در طرح نظام احسن آفرینش قرار گرفته(3)، خدای تبارک و تعالی به خاطر آفریدن آنان (انسان، اعم از زن و مرد) به خود تبریک گفته است(4). با وجود این، در طول تاریخ به زنان که بخش مهمی از جامعه انسانی را تشکیل می دهند ستم روا داشته شده، حقوق و شأن انسانی آنها رعایت نشده است. اینان در رُم باستان از همه حقوق محروم و فاقد هرگونه جایگاه و شأن و منزلتی بودند، بلکه مانند شی ء مملوک معامله می شدند، و از حقوق اقتصادی بهره ای نداشتند، چون اصلاً از اطلاق عنوان انسان بر آنان دریغ می شد(5). همچنانکه در یونان باستان، نه تنها مخلوقاتی حقیر شناخته می شدند بلکه اساساً به عنوان انسان با زن رفتار نمی شد. زن همانند شی ء در اختیار مرد بود و مرد مجاز بود هرگونه رفتاری را با او انجام دهد. از این رو در این منطقه نیز، زنان بی بهره از هرگونه حقوق انسانی و فعالیت های اقتصادی بودند(6). ایران عصر هخامنشیان و اشکانیان

وضعیت بهتر از این نبود. رقت بارتر از همه وضعیت زنان در عربستان و دوره جاهلیت قبل از اسلام بوده است که در آن مردان دارای اختیارات نامحدود بوده ولی زنان ملک پدران و شوهران تلقی شده، قابل معامله بوده اند. یکی از بدترین سنت های رایج در جاهلیت، عمل غیر انسانی زنده به گور کردن دختران بوده است(7).

با ظهور اسلام کرامت انسانی زن احیا شد و زن در کنار مرد به عنوان نیمی از پیکره حیات بشری مطرح گردید. اسلام زنده به گور کردن دختران را ممنوع کرد و حرمت نهادن به زنان را جزو تعالیم خود قرار داد. ازاین رو، زن های صدر اسلام در امور اجتماعی، سیاسی و فرهنگی و کارهای دیگر مشارکت داشتند(8). اما این وضعیت اسف بار، در اروپا حتی در قرون وسطی نیز باقی مانده بود. چنان که نه در بین عوام بلکه در مجامع علمی، در انسانیت زن تردید می شد چنان که در سال 586 میلادی کنفرانسی در فرانسه برای بررسی این موضوع منعقد شد که آیا زن انسان است یا نه و بعد از بحث و بررسی های زیاد، در نهایت به این نتیجه رسیدند که زن انسان است اما انسان طفیلی که فقط برای خدمت به مردان خلق شده است. و قبل از آن در اصل این که آیا زنان دارای «روح» هستند یا نه، شک و تردید شده، پس از بحث و تبادل نظر به این نتیجه رسیدند که، زنان دارای روح هستند، اما روح حیوانی(9).

به عقیده قوم یهود، طبیعت آنجا که از آفریدن مرد، ناتوان است، زن را می آفریند. زنان و بندگان از روی طبیعت محکوم به اسارت هستند و به

هیچ وجه سزاوار شرکت در کارهای عمومی نیستند. «یهوه» در آخرین بند از فرمان های دهگانه اش که، بنا به گفته مشهور، به موسی فرستاد، زنان را در ردیف چارپایان و اموال غیر منقول ذکر کرد(10). یهودیان، زن را مایه مصیبت و بدبختی می دانستند. یهودیان قدیم، به هنگام تولّد دختر شمع روشن نمی کردند، مادری که دختر می زایید، بایستی دوباره غسل کند، اما پسر که به عهد خود با «یهوه» می بالید، همیشه درنماز خود تکرار می کرد، «خدایا تو را سپاسگزارم که مرا کافر و زن نیافریدی»(11). به گفته «ویل دورانت»، در اروپا زنان تا حدود سال 1900 کم تر دارای حقی بودند که مرد ناگزیر باشد بر اساس قانون آن را مراعات کند(12).

در دوران کنونی نیز با همه پیشرفت های که نصیب زنان شده و تحولاتی که ایجاد شده، بازهم در بسیاری از موارد، مورد ستم و تجاوز و تبعیض قرار می گیرند و شأن انسانی آنها رعایت نمی شود، تا جایی که یکی از نویسندگان زن در مقاله ای، که به مناسبت پنجاهمین سالگرد تصویب اعلامیه جهانی حقوق بشر نگاشته به طنز یا از روی خشم و ناراحتی، تحت عنوان Are Women Human?(آیا زنان انسان هستند؟) می نویسد با این همه تبعیض ها و خشونت ها و استفاده های ابزاری از زنان، آیا باز هم می توان گفت: زن، انسان است و مشمول حکم کلی مقررات اعلامیه جهانی حقوق بشر که انسان را به عنوان انسان دارای حق می شناسد و همه را در برخورداری از حقوق، مساوری می داند، قرار می گیرد؟(13) هنوز در بسیاری از کشورهای صنعتی غربی زن بعد از ازدواج با نام و نشان خانوادگی شوهر شناخته می شود.

شکل گیری حقوق زن در جامعه وخانواده بر

اساس اصول بنیادینی است که در ادامه به بررسی آن می پردازیم.

یک. اصول بنیادین در نگرش اسلامی نسبت به زنان برای شناخت صحیح، تفسیر و تحلیل درست و ارزیابی منصفانه و علمی دیدگاه اسلام نسبت به زنان، استنباط فقهی ضابطه مند از منابع اصیل اسلامی یعنی قرآن و سنت، به دور از التقاط ضمن جامع نگری و نگاه سیستماتیک و نگرش مجموعی ضروری است. از این رو، در اینجا به برخی از اصول بنیادین در این زمینه اشاره می کنیم: این اصول برخی ریشه در اصول عقاید دارد و برخی دیگر ریشه در شریعت (فلسفه حقوق) و برخی دیگر نیز در اصول اخلاقی اسلام دارد.