قاعده ضمان ید صفحه 106

ص:115

به صورت مشترک بر مال غیر «ید» پیدا کنند، آیا این حدیث شامل آن می شود؟ هم چنین آیا حدیث «علی الید» شامل ید منضمّ نیز می شود؟ یعنی در حالی که مالک بر مال خود «ید» دارد، شخص دیگری هم بر آن «ید» پیدا کند؛ به عنوان مثال، زمانی که مالک در خانه خود سکونت دارد، غاصبی نیز قهراً در آن خانه سکونت گزیند.

1 - دیدگاه محقّق حلّی رحمه الله

مرحوم محقّق حلّی قدس سره در کتاب الغصب، فرعی را مطرح می کنند که:

«فلو سکن الدار مع مالکها قهراً، لم یضمن الأصل، وقال الشیخ رحمه الله یضمن النصف؛ وفیه تردّد، منشأه عدم الاستقلال من دون المالک»(1) ؛ در صورتی که شخص غاصب به همراه مالک در منزل ساکن شود، ضامن عین خانه نیست؛ و مرحوم شیخ طوسی می فرماید که در اینجا غاصب ضامن نصف است؛ در این فتوای شیخ رحمه الله تردید است؛ چرا که در این مورد، استقلال ید وجود ندارد و ذی الید (غاصب) به همراه مالک در خانه تصرّف می کند.

صاحب جواهر رحمه الله کلمه ی «اصل» موجود در عبارت مرحوم محقّق حلّی را معنا می کند به این که شخص غاصب همه خانه را ضامن نیست -«لم یضمن جمیع الدار»(2) -؛ لیکن به نظر می رسد منظور محقّق حلّی رحمه الله از کلمه ی «اصل»، عین خانه، در مقابل منفعت آن باشد. در اینجا شخص غاصب از منافع خانه استفاده کرده و بنابراین، ضامن منافع آن است.