قاعده ضمان ید صفحه 135

ص:144

احتمالات موجود در ضمان ایدی متعاقبه

در این صورت که ایدی متعدده بر مال واحد تعلّق پیدا می کند، نسبت به ضامن چند احتمال وجود دارد؛

احتمال اوّل: یک احتمال این است که گفته شود این از خوش اقبالی مالک است که چندین ید بر مال او قررا گرفته است و همه آن ها باید مثل و یا قیمت مالش را بپردازند. این مطلب از نظر عقل نیز محال نمی نماید و شارع مقدّس از باب عقوبت غاصبین می تواند بگوید همه کسانی که بر مال غیر ید پیدا کرده اند، ضامن هستند و باید به مالک خسارت بدهند.

اشکال احتمال اوّل: اشکال این احتمال آن است که گرچه این مطلب محال عقلی نبوده و از نظر عقل انسان، اشکالی به آن وارد نیست؛ امّا با ضرورت فقه مخالفت دارد؛ ضرورت فقه - چه خاصّه و چه عامّه - بر این مسأله قرار گرفته است که مال واحد بیشتر از یک تدارک و خسارت ندارد؛ اشکال دیگری که می توان بیان داشت این است که این احتمال مخالف با اجماع علماست.

بنابراین، احتمال اوّل مردود است.

احتمال دوّم: این که گفته شود یک نفر معین از میان آن افراد ضامن است و باید خسارت را به مالک بپردازد.

اشکال احتمال دوّم: این احتمال نیز مردود است؛ و اشکالش این است که در این صورت، ترجیح بلا مرجّح لازم می آید که امری قبیح است.

احتمال سوم: احتمال دیگر آن است که گفته شود یک نفر غیرمعیّن ضامن مال است.

اشکال احتمال سوم: این احتمال نیز دچار اشکال بوده و باطل است؛ بدین بیان که در اینجا سؤال می شود آن یک نفر را چه کسی معیّن می کند؟ اگر اختیار به دست خود مالک باشد، بر خلاف ظاهر حدیث خواهد بود؛ زیرا، روایت