قاعده ضمان ید صفحه 187

ص:196

بخش سوم: تنبیهات قاعده ی ضمان ید

تنبیه اوّل: تأثیر علم و جهل نسبت به موضوع در قاعده

مسأله دیگری که در حدیث «علی الید» از آن بحث می شود، این است که بر اساس اطلاق موجود در این روایت، در حکمی که از این دلیل استفاده می شود - وضعی، یا تکلیفی و یا اعمّ از این دو -، فرقی نیست که شخص عالم باشد به این که آن مال، مال غیر است و یا جاهل به این مسأله باشد. و باید توجّه داشت که مقصود از علم و جهل در این بحث، علم و جهل به اصل حکم نیست؛ بلکه مراد علم و جهل به موضوع است. بنابراین، نباید این بحث را به بحث علم که یکی از شرایط عامّه تکلیف است، مرتبط بدانیم و چه بسا، در برخی از کلمات بین این دو بحث خلط صورت گرفت است.

بنابراین، کسانی که از این حدیث، فقط حکم وضعی ضمان را استفاده می کنند، بر این عقیده اند که در احکام وضعیه، فرقی بین علم و جهل نیست و شخص غاصب در هر دو صورت ضامن است؛ اما طبق مبنای بزرگانی چون محقّق نراقی و محقّق ایروانی رحمهما الله که از این حدیث فقط حکم تکلیفی وجوب