قاعده ضمان ید صفحه 194

ص:203

ممکن است از حدیث علی الید بر ضمان منافع غیر مستوفاه استفاده نمود، - به این بیان که: منافع، هر چند منافع بالقوّه - به واسطه اخذ عین مورد اخذ واقع می شود؛ و اگر زمانی بگذرد و مورد استفاده واقع نشود، صدق اتلاف بر آن می شود. - خالی از تحقیق و دقّت است؛ زیرا، همان گونه که بیان شد، از نظر عرفی، واضح است که بر چنین منافعی صدق اخذ، قبض، یا استیلا و یا تصرّف منتفی است؛ و اگر چنین عناوینی منتفی باشد، دیگر عنوان اتلاف به هیچ وجه صادق نیست؛ چه آن که، این عنوان متفرّع بر یکی از عناوین فوق است. فتدبّر.

دیدگاه فقیه محقّق والد معظّم در مورد منافع غیر مستوفاه

فقیه محقّق والد معظّم «دام ظلّه» بر این نظرند که منافع غیر مستوفاه نیز مورد استدلال به این قاعده است؛ و فرموده اند:

«وممّا ذکرنا تظهر دلاله القاعده علی ضمان المنافع غیر المستوفاه أیضاً، لأنّ الإستیفاء لا دخل له فی صدق الأخذ، فإنّ الأخذ تعلّق بالمنافع بتبع تعلّقه بالعین سواء استوفاها، کما إذا سکن فی الدار المأخوذه، أم لم یستوفها، کما إذا لم یستفد من الدار المأخوذه شیئاً»(1).

به نظر، این فرمایش قابل مناقشه است؛ و آن این که، قضیه تبعیّت منافع به تبعیّت عین، یک اعتبار عرفی و عقلایی بوده، و در خصوص منافع مستوفاه جریان دارد. به عبارت دیگر، اعتبار تبعیّت در منافع غیر مستوفاه وجود ندارد؛ و به عبارت روشن تر، در موردی که منفعتی به فعلیّت برسد، و به اصطلاح استیفا شود، تبعیّت وجود دارد؛ اما در موردی که منفعت به فعلیّت نرسد، عرف، اعتبار تبعیّت نمی کند. شاهد بر این مطلب آن است که، بالاخره، بین