قاعده ضمان ید صفحه 64

ص:73

اخذ شده بر عهده ذی الید است؛ و این عهده است که دارای اثر تکلیفی و وضعی است.

نتیجه فصل اوّل

بنابراین، بر اساس مطالب ذکر شده به این نتیجه می رسیم که «علی الید» به معنای «علی عهده ذی الید» و اعم از حکم وضعی و تکلیفی است، نه مساوی با آن ها؛ و در اینجا اصلاً بحث ضمان تعلیقی و تلف مطرح نمی شود، بلکه حکم فعلی عهده و تعهّد مطرح است که حتی در زمان باقی بودن عین مال، ضمان معنا خواهد داشت. علاوه آن که در این معنا، احتیاجی به تقدیر گرفتن ضمان نیز وجود ندارد؛ و خیال نشود که بالاخره در این معنا نیز کلمه «عهده» در تقدیر گرفته شد؛ زیرا، در پاسخ خواهیم گفت: عهده معنایی است که لفظ «علی» در آن استعمال شده است.

تا این جا، بحث روایت از جهت فقه الحدیث، به اتمام می رسد؛ و معنای حدیث با توجّه به احتمالاتی که داده شد، کاملاً روشن گردید.

فصل دوّم: حقیقت ضمان

اشاره

بحث دیگری که به نظر، طرح آن لازم می نماید، این مطلب است که حقیقت و معنای ضمان چیست؟ هرچند که جایگاه اصلی این مسأله در کتاب البیع و در بحث مقبوض به عقد فاسد است، لکن در اینجا به صورت مختصر به آن می پردازیم و تفاسیر مختلفی را که در این زمینه بیان شده است، ذکر می کنیم.

امّا قبل از ذکر تعابیر مختلفی که در مورد حقیقت ضمان وارد شده، لازم است دو نکته به عنوان مقدّمه بیان شود.

1) تأثیر اختلاف آثار در حقیقت ضمان

فقهای گرانقدر امامیه هنگام طرح و بیان مسأله ضمان، آن را در موارد و ابواب مختلفی از فقه همچون ضمان اموال، ضمان اشخاص، ضمان عقود، ضمان معاوضه و... بیان می کنند که هر کدام نتیجه ای خاصّ را به دنبال دارد؛ سؤال این است که آیا اختلاف ضمان به حسب موارد و آثار، موجب اختلاف حقیقت ضمان نیز می شود؟ آیا معنای ضمان در «من أتلف مال الغیر فهو له ضامن» با