قاعده ضمان ید صفحه 91

ص:100

1- (1) . احمد بن محمّد الحنفی الحموی، غمز عیون البصائر شرح کتاب الأشباه والنظائر، ج 2، ص 152.
2- (2) . محمّد بن علی بن محمّد الشوکانی، نیل الاوطار من احادیث سیّد الأخیار (شرح منتقی الاخبار)، ج 5، ص 299.
3- (3) . محمّد بن محمّد بن محمّد الغزالی، الوجیز فی فقه الامام الشافعی، ج 1، ص 208.

«الضمان بمعناه الأعمّ فی لسان الفقهاء هو شغل الذّمه بما یجب الوفاء به من مال أو عمل، والمراد ثبوته فیها مطلوباً أداؤه شرعاً عند تحقّق شرط أدائه، سواء أکان مطلوباً أداؤه فی الحال کالدِّین الحالّ، أم فی الزمن المستقبل المعیّن، کالدِّین المؤجّل إلی وقت معیّن، إذ هو مطلوب أداؤه إذا ما تحقّق شرط أدائه، وکالمبیع فی یدمن اشتراه بعقد فاسد، فإنّ ضمانه علی مشتریه مادام فی یده، یضمنه بقیمته إذا هلک لبائعه»(1) ؛ ضمان به معنای اعم در لسان فقها عبارت است از اشتغال ذمّه به آن چه که وفای به آن لازم است، مال باشد یا عمل و فعل؛ و هنگامی که شرط ادای آن فعل یا مال محقّق شود، در اینجا ادای آن شرعاً لازم است؛ چه آن که مانند «دین حالّ» باشد و فوراً پرداخت آن لازم باشد و چه مانند «دین مؤجّل» و مدّت دار باشد که در زمان آینده باید پرداخت شود؛ چرا که مطلوب در اینجا ادای قرض است در صورتی که شرط ادای آن محقّق شود؛ و مانند ضمان در عقد فاسد که مبیع در دست مشتری تا زمانی که باقی است، باید عین همان به مالک بازگردانده شود و مشتری ضامن قیمت آن مال خواهد بود، در صورتی که تلف شود.

این عبارت و تعریفی که از برای ضمان ذکر شد، نزدیک ترین عبارت است به تعریفی که ما از برای ضمان بیان کردیم.

تا این جا، بررسی دلالت حدیث «علی الید» از نظر ترکیبی پایان می یابد؛ پس از این، نوبت به بررسی مفردات والفاظ وارد در حدیث می شویم.