احکام حقوقی از دیدگاه قرآن و حدیث صفحه 64

توضيحي درباره‌توهم معصوم نبودن اولي الامر (161)

اگر مردم فهميدند كه حكمش اشتباه است، او را از راه خطا به سوي حق يعني حكم كتاب و سنت برمي‌گردانند، و اگر مردم نفهميدند و تنها احتمال دادند كه ممكن است حكمي كه حاكم كرده مخالف با كتاب و سنت باشد حكمش را اجرا مي‌كنند همان‌طور كه اگر مي‌دانستند مخالف نيست اجرا مي‌كردند، و وجوب اطاعت حاكم در اين نوع احكام هيچ عيبي ندارد، براي همان كه گفتيم حفظ وحدت در امت و بقاي سيادت و ابهت آن آن‌قدر مهم است كه مفسده اين مخالف كتاب و سنت‌ها را تدارك مي‌كند، همچنان كه در اصول فقه مقرر و محقق شده كه طرق ظاهريه ـ از قبيل خبر واحد و بينه و امثال آن ـ حجتند، در حالي كه احكام واقعيه به حال خود باقي است. و مي‌گوييم اگر احتمالاً طريق ظاهري برخلاف واقع از آب در آمده، مفسده‌اش به وسيله مصلحتي كه در حجيت طرق ظاهري هست كه تدارك مي‌شود. و سخن كوتاه اين كه اطاعت اولي‌الامر واجب است، هر چند كه معصوم نباشند، و احتمال فسق و خطا در آنان برود، چيزي كه هست اگر مردم بر

(162) احكام حقوقي

فسق آنان آگاه شدند اطاعتشان نمي‌كنند، و اگر از آنان خطا ببينند به سوي كتاب و سنت ارجاعشان مي‌دهند، و در ساير احكام كه علمي به خطاي آن ندارند حكمش را انفاذ مي‌كنند، و فكر نمي‌كنند، كه ممكن است فلان حكم او بر خلاف حكم خداي تعالي باشد، تنها ملاحظه مخالفت ظاهري را مي‌كنند، چون مصلحتي مهم‌تر در نظر دارند، و آن عبارت است از مصلحت اسلام و مسلمين و حفظ وحدت كلمه آنان.)

اين بود آن توهمي كه گفتيم ممكن است كسي بكند، و خواننده عزيز اگر در بياني كه ما براي آيه كرديم دقت فرمايد كاملاً متوجه بي‌پايگي آن مي‌شود، براي اين كه هر چند كه ممكن است ما اين تقرب را در تقييد اطلاق آيه به صورت فسق قبول كنيم، و بگوييم اطلاق آيه مورد بحث به وسيله كــلام رســول خـدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله كه فـرمـود: «لا طاعَةَ لِمَخْلُوقٍ في مَعْصِيَةِ الْخالِقِ،» و آيات قرآني كه اين معنا را مي‌رساند تقييد مي‌شود، مانند آيه

توضيحي درباره‌توهم معصوم نبودن اولي الامر (163)

شريفه: «اِنَّ اللّهَ لايَأْمُرُ بِالْفَحْشآءِ ـ خداي تعالي امر به فحشا نمي‌كند،»(28 / اعراف) و آياتي ديگر از اين قبيل.

و همچنين ممكن است و بلكه واقع هم همين است كه در شرع نظير اين حجيت ظاهريه كه گفته شد جعل شده باشد، مثلاً اطاعت فرماندهان جنگ را كه از طرف رسول‌خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله منصوب مي‌شدند بر سربازها واجب كرده باشد، و نيز اطاعت حكامي را كه آن جناب براي بلادي از قبيل مكه و يمن معين كرد، و يا در مواقعي كه خود سفر مي‌كرد در مدينه جانشين خود مي‌ساخت بر مردم آن جا واجب كرده باشد، و يا فتواي مجتهد را بر مقلد او حجيت كرده باشد، و يا حجت‌هاي ظاهري ديگري را قرار داده باشد، وليكن اين جعل حجيت ظاهري، آيه شريفه را مقيد نمي‌كند، زيرا صحيح بودن مسأله‌اي ازمسائل به‌خودي‌خود يك مطلب‌است، و مدلول ظاهر آيه قرآن بودنش مطلبي ديگر است.

(164) احكام حقوقي

آنچه آيه مورد بحث بر آن دلالت مي‌كند وجوب اطاعت اين اولي‌الامر بر مردم است، و در خود آيه و در هيچ آيه ديگر قرآني چيزي كه اين وجوب را مقيد به قيدي و مشروط به شرطي كند وجود ندارد، تا برگشت معناي آيه شريفه: «اَطيعُوا اللّهَ وَ اَطيعُوا الرَّسُولَ وَاُولِي الاَْمْرِ مِنْكُمْ،» به اين شود كه: «وَ اَطيعُوا اُولُي الاَْمْرِ مِنْكُمْ فيما لَمْ يَأْمُرُوا بِمَعْصِيَةٍ ـ و اولي الامر خود را نيز اطاعت كنيد مادام كه امر به معصيت نكرده‌اند؟!» و يا به اين شود كه «وَ اَطيعُوا اُولُي الاَْمْرِ مِنْكُــمْ ما لَــمْ تَعْلَمُــوا بِخَطــائِهِــم ـ و اولي الامر خود را نيز اطاعت كنيد، مادام كه علم به خطاي آن‌ها نداشته باشيد؟!» و اما اگر شما را به معصيــت امــر كــردنــد، و يا يقين كرديد كه در حكم خود خطا كرده‌اند ديگر اطاعتشان بر شما واجب نيست، بلكه بر شما واجب است كه آنان را به سوي كتاب و سنــت بــرگــردانيد، و كجــي آن‌هــا را راســت كنيــد، مسلما معناي آيه شريفه: