حیله‌های شرعی و چاره‌جوئی‌های صحیح صفحه 32

ص: 39

«تجویز الحیل یناقض سدّ الذرایع مناقضة ظاهرة؛ فإن الشارع یسدّ الطریق إلی المفاسد بکلّ ممکن و المحتال یفتح الطریق إلیها بحیلته فاین من یمنع من الجائز خشیة الوقوع فی الحرام إلی من یعمل الحیلة فی التوصل إلیه (المحرّم) و هذه الوجوه الّتی ذکرناها و اضعافها تدلّ علی تحریم الحیل و العمل بها و الافتاء بها فی دین اللّه» «1».

آری ابن قیّم حیله‌های شرعی را حرام می‌داند، ولی پس از بحث نسبتا طولانی، تا حدّی از این نظریّه بر می‌گردد، و حیل شرعیّه را به پنج قسم واجب، حرام، مباح، مستحب و مکروه تقسیم می‌نماید.

سپس مثالهای فراوانی ذکر می‌کند، که به عنوان نمونه دو مثال آن را انتخاب کرده‌ایم. یکی برای حیله‌های حرام، و دیگری از حیله‌های مشروع و حلال.

[دو مثال برای حیله‌های حرام و حلال]

1- مثال حیلۀ حرام: حیلة العقارب

«2» شخصی به این حیله، که یک حیلۀ غیر مجاز است، دست می‌زند که قصد دارد خانه‌ای به دیگری بفروشد و پول خانه را از او بگیرد و خانه را هم به او تحویل ندهد. چنین شخصی برای دست یافتن به «ثمن» و «مثمن» خانه‌اش را ابتدا وقف بر اولاد می‌کند، و شهودی بر این وقف می‌گیرد، و سند کتبی هم می‌نویسد، سپس آن را به مشتری به مبلغ مثلا پنج میلیون تومان می‌فروشد. پول را می‌گیرد، و خانه را

______________________________
(1). اعلام الموقعین عن ربّ العالمین، جلد 3، صفحۀ 159.
(2). علّت این که این حیلۀ شرعی را حیلۀ عقرب نامیده‌اند این است که این حیله همچون عقرب به انسان نیش می‌زند، و او را آزار می‌دهد.