کتابخانه بالقرآن

بررسی گسترده ی فقهی کذب (موضوع، احکام و موارد استثناء) صفحه 214

صفحه 214

و ... گفته اند چون صدوق - قدس سره - به ضرس قاطع به امام - علیه السلام - نسبت داده، معلوم می شود یقین به صدور داشته و إ لا صدوق اجلّ شأناً بوده از این که روایتی را که صحّت آن را نمی داند به امام - علیه السلام - نسبت دهد؛ زیرا قول به غیر علم است، بنابراین معلوم می شود روایت صحیحه است.

امّا ما نمی توانیم این را کافی در احراز صحت روایت بدانیم؛ زیرا چه بسا شیخ صدوق - قدس سره - به خاطر وجود قرائنی اطمینان به صدور روایت پیدا کرده که آن قرائن در نزد ما تمام نیست تا برای ما هم حجّت باشد، و یا شاید به خاطر مبنای اصاله الصحه می باشد که شیخ صدوق قائل بودند «المسلمون کلهم عدول إلا من ثبت فسقه»(1) و با عدم احراز فسق راویان این روایت، حکم به عدالت راویان و در نتیجه صحت روایت کرده است. کما این که از بعض کتب علامه - قدس سره - مانند تذکره(2) هم استفاده می شود

1- شیخ صدوق، محمّد بن علی بن بابویه، الهدایه فی الأصول و الفروع، ص286: المسلمون کلهم عدول تقبل شهادتهم، إلا مجلودا فی حد، أو معروفا بشهاده الزور، (أو حاسدا، أو باغیا، أو متهما) أو تابعا لمتبوع، أو أجیرا لصاحبه، أو شارب خمر، أو مقامرا، أو خصیما.
2- علامه ی حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر، تذکره الفقهاء (ط - الحدیثه)، ج 17، ص315: مَنْ ظاهر حاله الأمانه إلّا أنّه لم یختبر حاله، لا ینتزع من یده؛ لأنّ ظاهر المسلم العداله ... . ü همان، ج 5، ص281: یشترط فی المکاتب الإسلام ... فإذا ادّعی المکاتب الکتابه، فإن صدّقه مولاه قبل ... و هو أحد وجهی الشافعیّه. و الثانی: لا یقبل، لإمکان التواطؤ، و لیس بجیّد، لأصاله العداله. علاوه بر علامه- قدس سره - در برخی از کتبش، مبنای اصاله العداله از بعض کلمات شیخ طوسی0 هم استفاده می شود: ü شیخ طوسی، محمد بن الحسن، الخلاف، ج6، ص217: إذا شهد عند الحاکم شاهدان یعرف إسلامهما و لا یعرف فیهما جرح، حکم بشهادتهما، و لا یقف علی البحث إلّا أن یجرح المحکوم علیه بأن یقول: هما فاسقان، فحینئذ یجب علیه البحث ... . دلیلنا: إجماع الفرقه و أخبارهم. و أیضا الأصل فی الإسلام العداله، و الفسق طارئ علیه یحتاج إلی دلیل. البته عدّه ای از جمله مرحوم علامه و محقق نراقی0، مبنای اصاله العداله را علاوه بر شیخ طوسی، به شیخ مفید0 هم نسبت داده اند، در حالی که مرحوم مفید در برخی از کتبش، تصریح به خلاف این مبنا کرده است: ü شیخ مفید، محمّد بن محمد بن نعمان، المقنعه، ص730: و إذا شهد عند الحاکم من لا یخبر حاله و لم یتقدم معرفته به و کان الشاهد علی ظاهر العداله یکتب شهادته ثم ختم علیها و لم ینفذ الحکم بها حتی یستثبت أمره و یتعرف أحواله من جیرانه و معاملیه و لا یؤخر ذلک فإن عرف له ما یوجب جرحه أو التوقف فی شهادته لم یمض الحکم بها و إن لم یعرف شیئا ینافی عدالته و إیجاب الحکم بها أنفذ الحکم و لم یتوقف. ü شیخ مفید، محمّد بن محمد بن نعمان، المسائل الطوسیه، ص11: [السؤال السابع]: ما یقول سیدنا الشیخ الجلیل المفید أطال الله بقاءه و کبت أعداءه فی قاض ولی بلده و هو غیر عارف بأهلها هل له أن یقبل شهاده أهلها علی ظاهر العداله أم لا أفتنا فی ذلک موفقا للصواب. الجواب: لیس له قبول شهاده من لا خبره له به و لا علم بأمانته و علیه إذا لم یکن عرفهم أن یسأل عنهم و یجتهد فی تعرفهم فإذا لم یجد عنهم شیئا یخرجهم من العداله و لا بعصبیه فی الشهاده و لا هوی قبل شهادتهم إذ کانوا مؤمنین علی ظاهر العداله و کتب محمد بن محمد بن النعمان. به هر حال عدّه ای کلام شیخ طوسی- قدس سره - را توجیه کرده و گفته اند ایشان قائل به اصاله العداله نیستند: ü نراقی، مولی محمد بن احمد، مشارق الأحکام، ص201: الظاهر أنّ مراد هؤلاء [فی اصاله العداله] أن ظهور الإسلام و عدم ظهور الفسق من الأمارات التعبّدیه التی جعلها الشارع دلیلا للعداله، من قبیل الید للملک، لا من باب الأصل و الاستصحاب، کما اشتبه الأمر علی بعضهم من نسبه أصاله العداله إلی الشیخ فی الخلاف، لأنّ الکلام فیما یقتضیه الأصل من العداله أو الفسق بحث آخر، و مقتضی النظر فیه کونهما علی خلافه، لتوقّف کلّ منهما علی صفه وجودیه. علاوه بر آن که باید توجّه داشت شیخ صدوق، شیخ طوسی0 و ... در باب قضاء و شهادات قائل به اصاله العداله بودند، ولی در مورد راویان روایت، از سیره و عملکردشان استفاده می شود چنین نظری نداشتند؛ مثلاً شیخ صدوق- قدس سره - در جرح و تعدیل تابع استادشان محمد بن الحسن بن الولید بودند که سخت گیری ایشان معروف است. همین طور است شیخ مفید و شیخ طوسی- قدس سره -. از هیچ یک از کتب شیخ طوسی- قدس سره - نمی توان استفاده کرد ایشان قائل به اصاله العداله در مورد راویان بوده اند، بلکه از کتب رجالی مانند الفهرست و رجال ایشان استفاده می شود عکس این مبنا را داشته اند. بله، از برخی کلمات علامه استفاده می شود که ایشان در مورد راویان هم قائل به اصاله العداله بودند. (احمدی)