بررسی گسترده ی فقهی: قمار، قیادت، قیافه، کهانت و ... صفحه 367

آیا هجاء مبتدع به معایب غیر موجود (غیر واقعی) جایز است؟

مرحوم شیخ- قدس سره - می فرماید:

یجوز هجاء الفاسق المبدع؛ لئلّا یؤخذ ببدعه، لکن بشرط الاقتصار علی المعایب الموجوده فیه، فلا یجوز بهته بما لیس فیه.(1)

یعنی در هجو مبتدع هم باید اقتصار به معایب موجود کرد و از ذکر معایبی که در او موجود نیست پرهیز کرد؛ چون مشمول اطلاق ادلّه ی حرمت کذب است.

و امّا آن فراز از صحیحه ی داود بن سرحان که می فرماید «وَ بَاهِتُوهُمْ کَیْلَا یَطْمَعُوا فِی الْفَسَادِ فِی الْإِسْلَامِ» در مبحث غیبت بیان کردیم که به دو گونه می توان معنی کرد(2) که به یک معنا نتیجه

1- المکاسب المحرمه، ج 2، ص118: و احترز بالمؤمن عن المخالف؛ فإنّه یجوز هجوه لعدم احترامه، و کذا یجوز هجاء الفاسق المبدع؛ لئلّا یؤخذ ببدعه، لکن بشرط الاقتصار علی المعایب الموجوده فیه، فلا یجوز بهته بما لیس فیه؛ لعموم حرمه الکذب، و ما تقدم من الخبر فی الغیبه من قوله- علیه السلام - فی حق المبتدعه: «باهتوهم کیلا یطمعوا فی إضلالکم» محمول علی اتهامهم و سوء الظن بهم بما یحرم اتهام المؤمن به، بأن یقال: لعله زانٍ، أو سارق. و کذا إذا زاده ذکر ما لیس فیه من باب المبالغه. و یحتمل إبقاؤه علی ظاهره بتجویز الکذب علیهم لأجل المصلحه.
2- ر.ک: مقلات فقهی3 «بررسی گسترده ی فقهی غیبت»، ص352): در این که مراد از باهتوهم (مورد مباهته قرارشان دهید) چیست، از قدیم اختلافی بین علما بوده است. عدّاه ی گفته اند: به معنای مبهوت کردن است، مانند آیه ی شریفه ی: (فَبُهِتَ الَّذی کَفَرَ) و مراد این است که با بیان حجج قاطعه و براهین بیّنه، مبهوتشان کنید که دیگر نتوانند حرف بزنند. بعضی دیگر گفته اند: با توجّه به سیاق روایت، «باهتوهم» یعنی بهتان زدن؛ چون این شخص احترام خداوند را رعایت نکرده، به خداوند بهتان زده است، پس دیگر احترامی ندارد و می توان به او بهتان زد.