بررسی گسترده ی فقهی: معونه الظالمین، الولایه من قِبَل الجائر و جوائز السلطان صفحه 104

طرف جائری تهدید شود که خانه ی زید را خراب کند و اگر این کار را نکند ماشینش را آتش می زند، آیا صرف این که مورد إکراه و تهدید واقع شده مجوّز آن است که بر دیگران ضرر بزند، هرچند آن ضرر بزرگ تر باشد و به قول مرحوم شیخ «بلغت ما بلغت کثرهً و عظمهً»؟ یا این که باید بین ضررها هر کدام را که ضررش کمتر است انتخاب کند؛ یعنی اگر ضرری که به خودش می رسد بیشتر از ضرری باشد که به دیگری وارد می کند، می تواند ضرر وارد کند و الا باید تحمل ضرر کند و به دیگری ضرر نزند.

مرحوم شیخ در جواب به این سؤال می فرماید: «وجهان»(1)؛ یعنی هر دو احتمال وجود دارد، ولی وجه سومی را هم می توان از بطن کلامشان استفاده کرد. بنابراین در مجموع سه احتمال وجود دارد:

احتمالات موجود در مسأله

اشاره

احتمال اول آن است که بگوییم به خاطر إکراه می توان هر ضرری را بر دیگران وارد کرد «و لو بلغت ما بلغت کثرهً و عظمهً ما لم تبلغ النفس» چون ادله ی نفی اکراه اطلاق دارد و این که «إنّ الضرورات تبیح المحظورات».

احتمال دوم آن است که بگوییم باید کمترین ضرر را انتخاب کند؛ یعنی اگر ضرر متوعدٌ علیه أشد از ضرر مکرهٌ علیه باشد می تواند ضرر وارد کند، ولی اگر ضرر مکرهٌ علیه أشد از ضرر متوعدٌ علیه باشد، جایز نیست ضرر وارد کند و باید ضرری را که به خودش متوجه است تحمل کند.