کتابخانه بالقرآن

بررسی گسترده ی فقهی: معونه الظالمین، الولایه من قِبَل الجائر و جوائز السلطان صفحه 110

صفحه 110

مرتکب این اعمال شود، الآن هم که اضطرار به تصرّف در مال غیر پیدا کرده می تواند به اطلاق «ما اضطروا الیه» تمسک کرده و مرتکب اضرار به غیر شود.(1)

در پاسخ گفته می شود: این توهم درست نیست؛ زیرا دلیل نفی إکراه و دلیل نفی اضطرار، هر دو در این جهت مشترکند که ضررِ متوجه و بعد از ثبوت مقتضی را برنمی دارند؛ یعنی همان طور که دلیل نفی إکراه در مورد مثال اوّل جاری نیست، دلیل نفی اضطرار هم جاری نیست؛ زیرا بیان کردیم حدیث رفع اساساً مسوق برای امتنان بر امت است و در جایی که ضرر متوجه زید است، اگر بخواهد با نهب (غارت) مال عمرو آن را جبران کند و ضرر را متوجه عمرو کند، خلاف امتنان بر عمرو است و جریان دلیل اضطرار به نفع زید، شبیه ترجیح بلا مرجّح است. پس دلیل اضطرار هم این جا کاربرد ندارد.

بله، در مثال دوم این محذور وجود ندارد؛ چون جائر ضرر را از ابتدا متوجه عمرو کرده و زید که مکرَه است، واسطه ای است که نقش ضعیفی داشته و عمل

1- المکاسب المحرمه، ج 2، ص88: و توهّم أنّه کما یسوغ النهب فی الثانی لکونه مکرهاً علیه فیرتفع حرمته، کذلک یسوغ فی الأوّل لکونه مضطراً إلیه، أ لا تری أنّه لو توقّف دفع الضرر علی محرّم آخر غیر الإضرار بالغیر کالإفطار فی شهر رمضان أو ترک الصلاه أو غیرهما، ساغ له ذلک المحرّم، و بعباره اخری: الإضرار بالغیر من المحرّمات، فکما یرتفع حرمته بالإکراه کذلک ترتفع بالاضطرار؛ لأنّ نسبه الرفع إلی «ما اکرهوا علیه» و «ما اضطروا إلیه» علی حدّ سواء، مدفوع: بالفرق بین المثالین فی الصغری بعد اشتراکهما فی الکبری المتقدّمه و هی أنّ الضرر المتوجّه إلی شخص لا یجب دفعه بالإضرار بغیره بأنّ الضرر فی الأوّل متوجّه إلی نفس الشخص، فدفعه عن نفسه بالإضرار بالغیر غیر جائز، و عموم رفع ما اضطروا إلیه لا یشمل الإضرار بالغیر المضطرّ إلیه؛ لأنّه مسوق للامتنان علی الأُمّه، فترخیص بعضهم فی الإضرار بالآخر لدفع الضرر عن نفسه و صرف الضرر إلی غیره، منافٍ للامتنان، بل یشبه الترجیح بلا مرجّح، فعموم «ما اضطروا إلیه» فی حدیث الرفع مختصّ بغیر الإضرار بالغیر من المحرّمات. و أما الثانی: فالضرر فیه أوّلًا و بالذات متوجّه إلی الغیر بحسب إلزام المکرِه بالکسر و إرادته الحتمیّه، و المکرَه بالفتح و إن کان مباشراً إلّا أنّه ضعیف لا ینسب إلیه توجیه الضرر إلی الغیر حتّی یقال: إنّه أضرّ بالغیر لئلّا یتضرّر نفسه.