کتابخانه بالقرآن

بررسی گسترده ی فقهی: معونه الظالمین، الولایه من قِبَل الجائر و جوائز السلطان صفحه 400

صفحه 400

کلام در وثاقت محمد بن اسماعیل

کلینی که کثیراًما در کافی از محمد بن اسماعیل نقل می کند، در بسیاری از موارد شاخه ی دیگری نیز دارد و می توان سند را از آن طریق تصحیح کرد، ولی در این جا فقط با یک شاخه نقل کرده است.

بعضی گفته اند در مورد محمد بن اسماعیل که کلینی از ایشان نقل می کند سه احتمال وجود دارد:

1. محمد بن اسماعیل بن بزیع صاحب الرضا … علیه السلام … که در اعلی درجات وثاقت می باشد و به مولا عبدالله تستری نسبت داده شده که بُعدی ندارد واسطه ی بین کلینی و فضل بن شاذان، ابن بزیع باشد.(1)

2. محمد بن اسماعیل البرمکی صاحب الصومعه که ایشان قمی و ثقه می باشد، هرچند ابن غضائری ایشان را تضعیف کرده ولی ما به تضعیفات ابن غضائری اعتماد نمی کنیم و در کتاب مقالات فقهی(1) در نسبت کتاب مذکور به غضائری مناقشه کرده و بعضی اشکالات دیگری نیز وارد کرده ایم. به هر حال نسبت به شیخ بهایی … قدس سره … داده شده که محمد بن اسماعیل واسطه بین کلینی … قدس سره … و فضل، برمکی است.(2)

1- خواجوئی در شرح عبارات شیخ بهایی … قدس سره … می فرماید: و الحقّ أنّ محمّد بن إسماعیل الذی یروی عنه الکلینی هو أبو الحسن النیسابوری المعروف ببندفر تلمیذ الفضل بن شاذان، لأنّ الکلینی فی طبقه الکشی، لروایه ابن قولویه عنه و عن الکلینی، و الکشی یروی عن محمّد هذا بلا واسطه و هو عن الفضل، فیظهر منه أنّه الذی یروی عنه الکلینی عن الفضل. فظهر أنّ الواسطه بین الکلینی و الفضل من جمله الرجال المسمّین بمحمّد بن إسماعیل الأربعه عشر لیس إلّا النیسابوری، فجزم شیخنا البهائی بکونها البرمکی، و نفی مولانا عبد اللّه التستری البعد عن کونها ابن بزیع، محلّ نظر و تأمّل. (مشرق الشمسین و إکسیر السعادتین مع تعلیقات الخواجوئی، ص65)
2- مشرق الشمسین و إکسیر السعادتین، ص74: قد أطبق متأخّرو علمائنا قدّس اللّه أرواحهم علی تصحیح ما یرویه الکلینی عن محمّد بن إسماعیل الذی فیه النّزاع فی ذلک، و لم یتردّد فی ذلک الّا ابن داود لا غیر، و اطباقهم هذا قرینه قویّه علی أنّه لیس أحدا من أولئک الّذین لم یوثّقهم أحد من علماء الرّجال، فبقی الأمر دائرا بین الزّعفرانی و البرمکی، فإنّهما ثقتان من أصحابنا، لکنّ الزعفرانی ممّن لقی أصحاب الصادق … علیه السلام … کما نص علیه النّجاشی، فیبعد بقاؤه إلی عصر الکلینی، فیقوّی الظنّ فی جانب البرمکی، فإنّه مع کونه رازیّا کالکلینی فزمانه فی غایه القرب من زمانه، لأنّ النجاشی یروی عن الکلینی بواسطتین و عن محمّد بن إسماعیل البرمکی بثلاث وسائط، و الصدوق یروی عن الکلینی بواسطه واحده، و عن البرمکی بواسطتین. و الکشی حیث أنّه معاصر للکلینی یروی عن البرمکی بواسطه و بدونها. و أیضا فمحمّد بن جعفر الأسدی المعروف بمحمّد بن أبی عبد اللّه الذی کان معاصرا للبرمکی، توفّی قبل وفاه الکلینی بقریب من سته عشر سنه، فلم یبق مزیّه فی قرب زمان الکلینی من زمان البرمکی جدّا، و روایته عنه فی بعض الأوقات بتوسّط الأسدی، فغیر قادح فی المعاصره، فإنّ الرّوایه عن الشیخ تاره بواسطه و أخری بدونها أمر شائع متعارف لا غرابه فیه، و اللّه أعلم بحقائق الأمور.