بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 111

2. عهدنامه ی مالک اشتر;:

... وَ تَفَقَّدْ مَا یُصْلِحُ أَهْلَ الْخَرَاجِ فَإِنَّ فِی صَلَاحِهِ وَ صَلَاحِهِمْ صَلَاحاً لِمَنْ سِوَاهُمْ وَ لَا صَلَاحَ لِمَنْ سِوَاهُمْ إِلَّا بِهِمْ لِأَنَّ النَّاسَ کُلَّهُمْ عِیَالٌ عَلَی الْخَرَاجِ وَ أَهْلِهِ فَلْیَکُنْ نَظَرُکَ فِی عِمَارَهِ الْأَرْضِ أَبْلَغَ مِنْ نَظَرِکَ فِی اسْتِجْلَابِ الْخَرَاجِ فَإِنَّ الْجَلْبَ لَا یُدْرَکُ إِلَّا بِالْعِمَارَهِ وَ مَنْ طَلَبَ الْخَرَاجَ بِغَیْرِ عِمَارَهٍ أَخْرَبَ الْبِلَادَ وَ أَهْلَکَ الْعِبَادَ وَ لَمْ یَسْتَقِمْ لَهُ أَمْرُهُ إِلَّا قَلِیلاً.

[ای مالک] به امر خراج رسیدگی کن به طوری که جانب اهل خراج هم رعایت شود؛ چراکه در بهبود وضع خراج و خراج دهندگان، بهبودی وضع دیگران است و دیگران جزء با بهبودی وضع خراج و خراج دهندگان به سامان نمی رسند، به خاطر این که همه ی مردم عیال بر خراج و اهل خراج هستند.(1) باید نظر تو به آبادانی زمین بیش از نگاهت به جمع آوری خراج باشد؛ زیرا به دست آوردن خراج جز به عمران و آبادانی صورت نپذیرد و هر که آباد نکرده طلب خراج کند، شهرها را ویران می کند و مردم را نابود می کند و کارش جز چندی اندک نپاید. پس اهل خراج را از همه ی شهرهایت فرا بخوان و دستور ده تا تو را از وضع سرزمین هایشان و موجبات بهبودی کار خویش و تسهیلات خراجشان آگاه سازند، سپس از کارشناسان دیگر نیز بخواه که به تو گزارش دهند.

فَاجْمَعْ إِلَیْکَ أَهْلَ الْخَرَاجِ مِنْ کُلِّ بُلْدَانِکَ وَ مُرْهُمْ فَلْیُعْلِمُوکَ حَالَ بِلَادِهِمْ وَ مَا فِیهِ صَلَاحُهُمْ وَ رَخَاءُ جِبَایَتِهِمْ ثُمَّ سَلْ عَمَّا یَرْفَعُ إِلَیْکَ أَهْلُ الْعِلْمِ بِهِ مِنْ غِیْرِهِمْ فَإِنْ کَانُوا شَکَوْا ثِقَلاً أَوْ عِلَّهً مِنِ انْقِطَاعِ شُرْبٍ أَوْ إِحَالَهِ أَرْضٍ اغْتَمَرَهَا غَرَقٌ أَوْ أَجْحَفَ بِهِمُ الْعَطَشُ أَوْ آفَهٌ خَفَّفْتَ عَنْهُمْ مَا