بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 115

را منعقد کرده و مشمول اطلاقات ادلّه ی حلّیت خواهد بود.

امّا اگر قرارداد به اختیار و رضایت مستعمل ارض نبود و چاره ای نداشت جز آن که طبق آن قرارداد عمل کند _ و اگر بخواهد در آن زمینی که سال ها در دستش بوده زراعت نکند و به جای دیگر برود، متضرّر شده و بعد از أداء خراج چیز معقولی در مقابل مالی که هزینه کرده و زحمتی که کشیده باقی نماند، آن قرارداد باطل است (1)و در نتیجه أخذ آن از سلطان جائر جایز نیست.

بررسی کلام شیخ(قدس سره)

همان طور که بیان شد، مدرک این که در قرارداد خراج باید رعایت حال رعیّت شود _ حداقل به نحوی که متضرّر نشوند _ یکی مرسله ی حماد بود که قابل اعتماد نیست و دیگری عهدنامه ی مالک اشتر.

درباره ی سند عهدنامه قبلاً بحث کرده ایم(2) که نسبت به اصل صدور عهدنامه اطمینان وجود دارد، ولی نسبت به تک تک عبارات و جملات عهدنامه چنین اطمینانی وجود ندارد و صحّت استناد به آن منوط به صحّت طرقی است که آن را نقل کرده اند و از آن جا که متأسفانه هر سه طریقی که عهدنامه را برای ما نقل کرده اند و از آن جا که متأسفانه هر سه طریقی (3)که عهدنامه را برای ما نقل

1- همان، ص235: و التحقیق: أنّ مستعمل الأرض بالزرع و الغرس إن کان مختاراً فی استعمالها فمقاطعه الخراج و المقاسمه باختیاره و اختیار الجائر، فإذا تراضیا علی شی ءٍ فهو الحقّ، قلیلا کان أو کثیراً، و إن کان لا بدّ له من استعمال الأرض لأنّها کانت مزرعه له مدّه سنین و یتضرّر بالارتحال عن تلک القریه إلی غیرها فالمناط ما ذکر فی المرسله، من عدم کون المضروب علیهم مضرّاً، بأن لا یبقی لهم بعد أداء الخراج ما یکون بإزاء ما أنفقوا علی الزرع من المال، و بذلوا له من أبدانهم الأعمال.
2- مقالات فقهی (2)، بررسی فقهی احکام رشوه، غش و کم فروشی، ص116 _113.
3- نهج البلاغه (للصبحی صالح)، نامه ی53، ص426: و من کتاب له(علیه السلام) کتبه للأشتر النخعی [رحمه الله] لما ولاه علی مصر و أعمالها حین اضطرب أمر أمیرها محمد بن أبی بکر، و هو أطول عهد کتبه و أجمعه للمحاسن بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ عَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ مَالِکَ بْنَ الْحَارِثِ الْأَشْتَرَ فِی عَهْدِهِ إِلَیْهِ حِینَ وَلَّاهُ مِصْرَ جِبَایَهَ خَرَاجِهَا وَ ... . ü تحف العقول، ص126: عهده(علیه السلام) إلی الأشتر حین ولاه مصر و أعمالها بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ عَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ مَالِکَ بْنَ الْحَارِثِ الْأَشْتَرَ فِی عَهْدِهِ إِلَیْهِ حِینَ وَلَّاهُ مِصْرَ جِبَایَهَ خَرَاجِهَا وَ ... . ü دعائم الإسلام، ج 1، ص350: وَ عَنْ عَلِیٍّ(علیه السلام) أَنَّهُ ذَکَرَ عَهْداً فَقَالَ الَّذِی حَدَّثَنَاهُ أَحْسَبُهُ مِنْ کَلَامِ عَلِیِّ(علیه السلام) إِلَّا أَنَا رُوِّینَا عَنْهُ أَنَّهُ رَفَعَهُ فَقَالَ عَهِدَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) عَهْداً کَانَ فِیهِ بَعْدَ کَلَامٍ ذَکَرَهُ قَالَ ... .