کتابخانه بالقرآن

بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 162

صفحه 162

3. اگر مبنای شرطیت ملک را در بیع پذیرفته باشیم، باید بگوییم بایع نسبت به اراضی خراجیه دارای یک نوع ملکیت ضعیفی که در طول ملک مسلمین است می باشد. ولی اگر ملکیت را در بیع شرط ندانستیم و قائل شدیم حق نیز قابل خرید و فروش است، جمع عرفی بین روایات آن است که بگوییم مستعملین اراضی خراجیه دارای حقی نسبت به آن هستند که قابل فروش است.

4. در هر حال باید خراج پرداخت شود.

نظر فقهای قدیم عامه در فیء و خراج

برای آشنایی با عملکرد سلاطین در زمان ائمه(علیهم السلام) در مورد فیء و خراج و این که آیا از انفال هم خراج می گرفتند یا نه (1)، مناسب بود به بعض کتبی که فقهای قدیم عامه به اسم خراج نوشته اند رجوع کنیم، از جمله:

ü کتاب الخراج قاضی ابویوسف:

قاضی ابویوسف شاگرد معروف ابوحنیفه که مورد علاقه ی هارون الرشید و قاضی منصوب او بوده، کتابی به اسم «الخراج» به درخواست هارون الرشید می نویسد و می گوید:

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیْمِ هذا ما کتب به أبو یوسف رحمه الله إِلَی أمیر المؤمنین هارون الرشید ... إن أمیر المؤمنین ... سألنی أن أضع لَهُ کتابا جامعا یعمل به فِی جبایه الخراج و العشور و الصدقات و الجوالی و غیر

1- چون قبلاً ناظر بودن روایات حلّیت أخذ خراج از سلطان جائر نسبت به انفال را منوط به عملکرد سلاطین در أخذ خراج از انفال دانستیم؛ یعنی اگر ثابت شود سلاطین از انفال نیز خراج أخذ می کردند، در این صورت می توانیم روایات تحلیل أخذ خراج از سلطان را ناظر به انفال هم بدانیم و بگوییم أخذ خراج از سلطان حتّی با علم به این که سلطان آن را از مستعملین اراضی انفال _ هرچند شیعه باشند _ گرفته، جایز می باشد.