کتابخانه بالقرآن

بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 196

صفحه 196

تقسیم بیت المال بعد از خرج آن در مصالح عامه

اشاره

از عبارات فقهاء استفاده می شود تقسیم بیت المال بین مردم به عنوان اصل اوّلی نبوده، بلکه بعد از خرج آن در مصالح عامه بوده که اگر اضافه ای باقی می ماند و امام مصلحت می دیدند، آن گاه بین مردم بالسویه تقسیم می کردند.

در میان قدماء کسی که به نحو مناسب مسائل مربوط به خراج، جزیه، سهم قضات، مجاهدین و ... را مطرح کرده، شیخ طوسی(قدس سره) در المبسوط است که اوّل می فرماید: خراج باید در مصالح عامه مصرف شود، سپس می فرماید: «اذا اراد الامام القسمه ینبغی ...»(1) این تعبیر إشعار دارد بر این که تقسیم همیشگی نبوده و گاهی اوقات اتفاق می افتاده و بسته به مصلحت سنجی امام و بعد از خرج آن در مصالح عامه می باشد.

1- المبسوط فی فقه الإمامیه، ج 2، ص75: و ما احتاج إلیه الکراع و آلات الحرب کل ذلک من بیت المال من أموال المصالح، و کذلک رزق الحکام و ولاه الأحداث و الصلاه و غیر ذلک من وجوه الولایات فإنهم یعطون من المصالح و المصالح تخرج من ارتفاع الأراضی المفتوحه عنوه و من سهم سبیل الله علی ما بیناه. و من جمله ذلک مما یلزمه فیما یخصه من الأنفال و الفی ء و هو جنایات من لا عقل له و دیه من لا یعرف قاتله و غیر ذلک مما نذکره و نقول إنه یلزم بیت المال، و یستحب للإمام أن یجعل العسکر قبائل و طوائف و حزبا حزبا، و یجعل علی کل قوم عریفا عریفا لقوله تعالی (وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا) و النبی(صلی الله علیه و آله) عرف عام خیبر علی کل عشره عریفا. و إذا أراد الإمام القسمه ینبغی أن یبدء أولا بقرابه الرسول و بما هو أقرب إلی رسول الله(صلی الله علیه و آله) ثم الأقرب فالأقرب فإن تساوت قراباتهم قدم أقدمهم هجره فإن تساووا قدم الأسن. فإذا فرغ من عطایا أقارب الرسول(صلی الله علیه و آله) بدء بالأنصار و قدمهم علی جمیع العرب. فإذا فرغ من الأنصار بدء بالعرب. فإذا فرغ من العرب بدء بالعجم.