بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 223

بررسی شرط دوم خراجی بودن زمین: (فتح به إذن امام باشد)

اشاره

شرط دومی که در خراجی بودن زمین لازم است، آن است که فتح به إذن امام(علیه السلام) بوده باشد. اشتراط این شرط علی المشهور است، تا جایی که محقق اردبیلی(قدس سره) در مجمع الفائده و البرهان فرموده است: «بل کاد ان یکون إجماعاً»(1) بلکه شیخ طوسی در الخلاف(2) ادعای اجماع بر آن کرده و شهید ثانی(قدس سره) در الروضه البهیه استظهار عدم خلاف کرده و در مسالک الافهام(3) فرموده: «لا نعلم فیه مخالفاً»، ولی شیخ طوسی(قدس سره) در المبسوط آن را به روایت اصحاب نسبت داده که

1- مجمع الفائده و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، ج 7، ص473: علی انه قد اشترط فی المشهور عند أصحابنا، بل کان ان یکون إجماعا، فی المفتوحه عنوه کون الفتح بإذن الإمام(علیه السلام) حتی یکون غنیمه و اشترک فیه المسلمون کلهم و لا یکون للإمام خاصه.
2- الخلاف، ج 4، ص190: إذا دخل قوم دار الحرب و قاتلوا بغیر إذن الامام فغنموا، کان ذلک للإمام خاصه. و خالف جمیع الفقهاء ذلک. دلیلنا: إجماع الفرقه و أخبارهم.
3- الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه (المحشی - کلانتر)، ج 2، ص84: و أما الأنفال فهی المال الزائد للنبی(صلی الله علیه و آله) و الإمام(علیه السلام) بعده علی قبیلهما و قد کانت لرسول اللّه(صلی الله علیه و آله) فی حیاته بالآیه الشریفه، و هی بعده للإمام القائم مقامه، و قد أشار إلیها بقوله: و نفل الإمام(علیه السلام) الذی یزید به عن قبیله، و منه سمی نفلا أرض انجلی عنها أهلها و ترکوها، أو سلمت للمسلمین طوعا من غیر قتال کبلاد البحرین، أو باد أهلها أی هلکوا مسلمین کانوا أم کفارا، و کذا مطلق الأرض الموات التی لا یعرف لها مالک. و الآجام ... و رءوس الجبال، و بطون الأودیه ... و الغنیمه بغیر إذنه غائبا کان، أم حاضرا؛ علی المشهور و به روایه مرسله إلا أنه لا قائل بخلافها ظاهرا. ü مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، ج 3، ص393: و یمکن أن یکون التردید بسبب الخلاف فی أنّ المغنوم بغیر إذن الإمام هل هو له(علیه السلام)- کما هو المشهور و وردت به الروایه أم لآخذه و علیه الخمس، نظرا إلی کون الروایه مقطوعه، کما ذکره المصنّف فی النافع متوقّفا فی الحکم بسبب ذلک؟ إلّا أنّ المعروف من المذهب هو العمل بمضمونها لا نعلم فیه مخالفا. و حینئذ فلا یضرّ القطع، فیکون التفسیر الأوّل أولی. و به صرّح فی الدروس و تبعه علیه جماعه من المتأخّرین.