بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 259

حکم عروض مَوَتان بر اراضی محیاه حال الفتح

اشاره

مسأله ی دیگری که مرحوم شیخ(قدس سره) در این جا مطرح می فرماید آن است که اگر مَوَتان (1)بر اراضی محیاه حال الفتح عارض شود، آیا این اراضی هم چنان بر ملک مسلمین باقی است و در نتیجه اگر کسی بخواهد احیاء کند باید از ولیّ امر اجازه بگیرد و خراج آن را نیز بعد از احیاء بپردازد، یا این که با عروض موتان از ملک مسلمین خارج شده و مانند سایر اراضی موات اگر کسی آن را احیاء کند مالک می شود؟

مرحوم شیخ(قدس سره) به همراه مشهور قائلند با عروض موتان از ملک مسلمین خارج نمی شود.(2) در مقابل، عدّه ی قابل اعتنایی خصوصاً معاصرین بعد از شیخ قائلند که با عروض موتان از ملک جمیع مسلمین خارج شده(3) و ملک کسی که آن را احیاء کند می شود.

1- تاج العروس من جواهر القاموس، ج 3، ص139: الموتَانُ بالتَّحرِیکِ: خلافُ الحَیوانِ، أَو أَرْضٌ لم تُحْیَ بَعْدُ، و هو قول الفرّاءِ، و قالوا: حُرِّک حَمْلاً علی ضِدّه و هو الحَیَوان، و کِلاهُما شاذٌّ، لأَن هذا الوَزنَ من خصائصِ المصَادِرِ، فاستعمالُه فی الأَسماءِ علی خلافِ الأَصْل، کما قُرِّرَ فی التَّصْریفِ. و فی اللِّسانِ: الموَتَانُ من الأَرْضِ: ما لمْ یُسْتَخْرَجُ و لا اعْتُمِر، علی المَثَل، و أَرضٌ مَیِّتَهٌ و مَوَاتٌ، من ذلک، و فی الحدیث: «مَوَتَانُ الأَرْضِ للّهِ و لِرَسُولِه، فما أَحْیَا منها شیئاً فهو لَه». المَوَاتُ من الأَرْضِ مثلُ المَوَتَانِ، یَعنی مَواتَها الذی لیسَ مِلْکاً لأَحَد، و فیه لُغتان: سُکونُ الواو، و فَتحُها مع فتحِ المیم. و فی الحدیث: «من أَحْیَا مَوَاتاً فهو أَحقُّ بهِ».
2- المکاسب المحرمه، ج 2، ص248: نعم، لو مات المحیاه حال الفتح، فالظاهر بقاؤها علی ملک المسلمین، بل عن ظاهر الریاض استفاده عدم الخلاف فی ذلک من السرائر؛ لاختصاص أدلّه الموات بما إذا لم یجر علیه ملک مسلم، دون ما عرف صاحبه.
3- مصباح الفقاهه (المکاسب)، ج 1، ص549: أقول: الأراضی الموات علی ثلاثه أقسام، الأول: ما کانت مواتا فی الأصل بحیث لم تکن محیاه فی وقت ما. الثانی: ما کانت محیاه حال الفتح، ثم ماتت بعد و لم یحیها أحد. الثالث: ما کانت مواتا حال الفتح، ثم أحیاها أحد المسلمین، ثم ترکها فصارت مواتا. و الظاهر أن هذه الأقسام کلها مشموله للأخبار الداله علی أن الأراضی الموات کلها للإمام ضروره صدق المیت بالفعل علیها من غیر فرق بین ما کان میتا بالأصل أو بالعرض.