بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 262

حکم شک در محیاه بودن زمین حال الفتح

اشاره

راه هایی که برای اثبات مفتوح العنوه بودن زمین بیان کردیم _ مثل شیاع مفید علم یا اطمینان، قیام بیّنه و خبر ثقه _ همه ی آن طرق برای اثبات محیاه بودن زمین حال الفتح نیز کاربرد دارد، امّا اگر هیچ یک از این طرق وجود نداشت و شک در محیاه بودن زمین حال الفتح کردیم _ یا اگر هم حال الفتح محیاه بود ولی احتمال دادیم بعداً موتان بر آن عارض شده به طوری که نسبت آن به سایر اراضی موات یکسان شده و دوباره کسی آن را احیاء کرده است _ در این جا اصل عملی مرجع، استصحاب عدم کون هذه الاراضی محیاه حال الفتح می باشد؛ چراکه زمانی این زمین ها محیاه نبود، شک می کنیم حال الفتح محیاه شده بود یا نه، استصحاب عدم احیاء حال الفتح جاری می شود(1). بنابراین با ضمیمه ی وجدان به اصل نتیجه می شود که این اراضی ملک جمیع مسلمین نیست.

إن قلت: این استصحاب معارض با استصحاب عدم تحقق الفتح الی زمان حیاه هذه الاراضی بوده و در نتیجه تساقط می کنند.

قلت: استصحاب عدم تحقق الفتح الی زمان حیاه هذه الاراضی جاری نیست؛ چون اثبات این که پس حین الفتح محیاه بوده، به نحو مثبت می باشد.

پس نتیجه این شد که اگر در مورد اراضی عامره ی در عراق و امثال آن شک شود حین الفتح محیاه بوده یا نه و در نتیجه آیا خراجی است یا خیر، می توان با ضمّ وجدان به اصل، حکم کرد که از اراضی خراجیه نیست.