بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 282

چگونگی توزیع اولیه ی منابع تولید از منظر اسلام در این مبحث روشن می شود و اهمیت آن در زمان حاضر که حکومت اسلامی تشکیل شده و قوانین آن مطابق با موازین فقهی تنظیم شده بیشتر آشکار می شود، گرچه قبل از تشکیل حکومت اسلامی نیز بسیاری از قوانین مربوط به تملّک اراضی مطابق فقه بوده ولی به هر حال با تشکیل حکومت، مسائل جدیدی پدید آمده که رسیدگی به آن حائز اهمیت است.

تقسیم چهارگانه ی اراضی

اشاره

مرحوم شیخ(قدس سره) در یک تقسیم بندی کلّی می فرماید: زمین یا موات است یا عامره؛ و هر کدام یا بالاصاله است و یا بالعرض و در نتیجه چهار قسم می شود؛ زمین موات بالاصاله، زمین موات بالعرض، زمین عامره ی بالاصاله و زمین عامره ی بالعرض.

الف: زمین موات بالاصاله

اشاره

مرحوم شیخ ابتدا موات بالاصاله را مطرح کرده و می فرماید: مراد از موات بالاصاله آن زمین مواتی است که مسبوق به عمارت نبوده و هیچ روی آبادانی به خود ندیده است. چنین زمین هایی لا اشکال و لا خلاف در بین ما شیعیان که مال امام(علیه السلام) بوده و از انفال می باشد(1) و اجماع بر آن از الخلاف(2) ، غنیه النزوع(3) ، جامع

1- همان: الأوّل: ما یکون مواتاً بالأصاله، بأن لم تکن مسبوقه بعماره و لا إشکال و لا خلاف منّا فی کونها للإمام(علیه السلام)، و الإجماع علیه محکیّ عن الخلاف و الغنیه و جامع المقاصد و المسالک و ظاهر جماعه أُخری. و النصوص بذلک مستفیضه، بل قیل: إنّها متواتره. و هی من الأنفال، نعم أُبیح التصرّف فیها بالإحیاء بلا عوض، و علیه یُحمل ما فی النبویّ: «مَوَتان الأرض للّه و لرسوله(صلی الله علیه و آله)، ثمّ هی لکم منّی أیّها المسلمون». و نحوه الآخر: «عادیُّ الأرض للّه و لرسوله، ثمّ هی لکم منّی».
2- الخلاف، ج 3، ص525: مسأله 3: الأرضون الموات للإمام خاصه، لا یملکها أحد بالاحیاء، إلا أن یأذن له الامام. و قال الشافعی: من أحیاها ملکها، أذن له الإمام أو لم یأذن. و قال أبو حنیفه: لا یملک إلا بإذن. و هو قول مالک و هذا مثل ما قلناه، إلا أنه لا یحفظ عنهم أنهم قالوا: هی للإمام خاصه، بل الظاهر أنهم یقولون لا مالک لها. دلیلنا إجماع الفرقه و أخبارهم و هی کثیره و روی عن النبی(صلی الله علیه و آله) أنه قال: «لیس للمرء إلا ما طابت به نفس إمامه» و إنما تطیب نفسه إذا أذن فیه.
3- غنیه النزوع إلی علمی الأصول و الفروع، ص293: فصل فی إحیاء الموات: قد بینا فیما مضی أن الموات من الأرض للإمام القائم مقام النبی(صلی الله علیه و آله) خاصه، و أنه من جمله الأنفال، یجوز له التصرف فیه بأنواع التصرف، و لا یجوز لأحد أن یتصرف فیه إلا بإذنه، و یدل علی ذلک إجماع الطائفه، و یحتج علی المخالف بما رووه من قوله(علیه السلام): لیس لأحدکم إلا ما طابت به نفس إمامه.