بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 297

مَوَاتاً فَهِیَ لَهُ.(1)

ارض قدیم [که گفته اند کنایه از موات است و از زمان قدیم و عاد باقی مانده است] برای خدا و رسولش است، سپس برای شماست از طرف من.

دلالت روایت قبل و چه بسا روایت اخیر بر مدعا مشکل است؛ چراکه ظاهرش این است که موات ملک جمیع مسلمین شده _ مانند اراضی خراجیه که ملک جمیع مسلمین است _ نه این که هر کسی آن را احیاء کرد مالک می شود، در حالی که این قطعاً درست نیست و همین باعث شده مرحوم شیخ آن را توجیه کرده، بفرماید: مراد همان چیزی است که در عوالی اللئالی آمده که «مَوْتَانُ الْأَرْضِ لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ فَمَنْ أَحْیَا مِنْهَا شَیْئاً فَهُوَ لَه». علاوه آن که هر دو روایت از لحاظ سند ناتمام است.

بنابراین تمسّک به این دو روایت برای اثبات إذن ائمه(علیهم السلام) در احیاء موات تمام نیست و باید به روایاتی که صاحب وسائل(قدس سره) در کتاب احیاء الموات جمع آوری کرده استناد شود.

روایات دالّ بر إذن ائمه(علیهم السلام) بر احیاء موات

1. صحیحه ی فضلاء:

وَ عَنْهُ [مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَن بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیم] عَنْ أَبِیهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَهَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ أَبِی بَصِیرٍ وَ فُضَیْلٍ وَ