کتابخانه بالقرآن

بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 338

صفحه 338

در میان قدماء کسانی که قائل به اولویت شده اند می توان به ابن زهره(قدس سره) در غنیه النزوع(1) و شیخ طوسی(قدس سره) در المبسوط اشاره کرد، هرچند انتساب شیخ طوسی به طرفداران أحقّیت، قابل تأمل است و کلمات ایشان با ملکیت سازگارتر است.(2)

1- غنیه النزوع إلی علمی الأصول و الفروع، ص293: و من أحیی أرضا بإذن مالکها، أو سبق إلی التحجیر علیها، کان أحق بالتصرف فیها من غیره، و لیس للمالک أخذها منه، إلا أن لا یقوم بعمارتها، أو لا یقبل علیها ما یقبل غیره، بالإجماع المشار إلیه، و یحتج علی المخالف بما رووه من قوله(علیه السلام): من أحیی أرضا میته فهی له، و قوله: من أحاط حائطا علی أرض فهی له و المراد بذلک ما ذکرناه، من کونه أحق بالتصرف، لأنه لا یملک رقبه الأرض بالإذن فی إحیائها.
2- عبارت ایشان در چند جای المبسوط این چنین است: ü الأرضون الموات عندنا للإمام خاصه لا یملکها أحد بالاحیاء إلا أن یأذن له الإمام فأما الذمی فلا یملک إذا أحیا أرضا فی بلاد الإسلام، و کذلک المستأمن إلا أن یأذن له الامام ... . (المبسوط فی فقه الإمامیه، ج 3، ص270) ü إذا أحیا أرضا مواتا بقرب العامر الذی هو لغیره بإذن الإمام، ملک بالاحیاء و قال قوم: لا یملک لأن فی ذلک ضررا علی أهل العامر ... . (همان) ü الأحکام التی تتعلق بالموات ثلاثه: الاحیاء و الحمی و الإقطاع، فأما الاحیاء فقد ذکرنا فیما مضی ما یملک منه و من یملکه، و أما کیفیه الإحیاء فسیجی ء ذکره و أما الإقطاع فسنذکره أیضا. (همان) ü و أما ما به یکون الاحیاء فلم یرد الشرع ببیان ما یکون إحیاء دون ما لا یکون غیر أنه إذا قال النبی(صلی الله علیه و آله): من أحیا أرضا فهی له، و لم یوجد فی اللغه معنی ذلک، فالمرجع فی ذلک إلی العرف و العاده، فما عرفه الناس إحیاء فی العاده کان إحیاء، و ملکت به الموات. (همان، ص271) همان طور که ملاحظه فرمودید، شیخ طوسی(قدس سره) می فرماید: احیاء فقط برای مأذونین از طرف امام(علیه السلام) موجب ملکیت می شود و برای غیر مأذونین موجب ملکیت نمی شود [و بلکه موجب اولویت نیز نمی شود] بنابراین می توانیم بگوییم شیخ طوسی قائل به ملکیت است نه حقّ اولویت.