بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 363

(زکات) بر عهده ی اوست. اطلاق مقامی روایت اقتضاء می کند چیز دیگری غیر از صدقه لازم نیست و اگر لازم بود بیان می فرمودند؛ چراکه در مقام بیان بودند. پس معلوم می شود احیاء، غیر از زکات _ آن هم با شرایطی که در جای خودش مشخص است _ مستتبع امر دیگری نیست.

مراد از ارض خربه همان طور که قبلاً بیان کردیم، اعم از موات بالاصاله و موات بالعرض بوده و اختصاص به موات بالعرض ندارد؛ خصوصاً با تشقیقی که بعداً مطرح می فرماید: «فَإِنْ کَانَتْ أَرْضٌ لِرَجُلٍ قَبْلَهُ ...» که استفاده می شود مطالب قبل اعم بوده و برای احیاء زمینی که قبلاً مال کسی نبوده نیز می باشد.

2. صحیحه ی سلیمان بن خالد:

وَ [مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَن] بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) عَنِ الرَّجُلِ یَأْتِی الْأَرْضَ الْخَرِبَهَ فَیَسْتَخْرِجُهَا وَ یُجْرِی أَنْهَارَهَا وَ یَعْمُرُهَا وَ یَزْرَعُهَا مَا ذَا عَلَیْهِ؟ قَالَ: الصَّدَقَهُ قُلْتُ: فَإِنْ کَانَ یَعْرِفُ صَاحِبَهَا؟ قَالَ: فَلْیُؤَدِّ إِلَیْهِ حَقَّهُ.

وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) مِثْله. (1)

سلیمان بن خالد می گوید: از خدمت امام صادق(علیه السلام) سؤال کردم درباره ی کسی که زمین خرابی را استخراج می کند به این صورت که انهار بر آن جاری می کند و آباد می کند و در آن کشت می کند، چه چیزی بر عهده ی اوست؟ فرمودند: صدقه [زکات] بر عهده ی اوست. عرض کردم اگر صاحبش را می شناسد چه؟ فرمودند: حقّش را به او أداء کند.