کتابخانه بالقرآن

بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 395

صفحه 395

ب: اراضی عامره ی بالاصاله

اشاره

بیان کردیم اراضی در یک تقسیم بندی به اراضی موات و محیاه تقسیم می شود و هر یک یا بالاصاله است یا بالعرض، پس در مجموع چهار قسم می شود:

1. ارض موات بالاصاله. 2. ارض عامره ی بالاصاله. 3. ارض موات بالعرض. 4. ارض عامره ی بالعرض.

مباحث مربوط به قسم اوّل یعنی ارض موات بالاصاله را بحمدالله بیان کردیم و الآن قسم دوم یعنی ارض عامره ی بالاصاله را مطرح می کنیم.

در تعریف ارض موات گفتیم ارضی است که بالفعل قابل استفاده نیست و حتماً باید تعمیر شود تا قابل استفاده باشد. ارض عامره در مقابل ارض موات است؛ یعنی زمینی که هیچ حالت منتظره ای برای استحصال از آن وجود ندارد و به طور طبیعی قابل استفاده است؛ اگر برای زراعت باشد کافی است شخم معمولی زده و بذر پاشیده شود تا محصول به عمل آید و اگر باغ باشد به طور طبیعی درختان میوه دارد و احتیاج به عمل اضافه ندارد.

مرحوم شیخ(قدس سره) در مکاسب (1)استظهار می کند که ارض عامره ی بالاصاله مال امام(علیه السلام) و از انفال می باشد و از تذکره(2) نیز نقل اجماع بر آن می کند، گرچه این

1- المکاسب المحرمه، ج 4، ص16: الثانی: ما کانت عامره بالأصاله، أی لا من معمِّر و الظاهر أنّها أیضاً للإمام(علیه السلام) و کونها من الأنفال، و هو ظاهر إطلاق قولهم: «و کلّ أرض لم یجرِ علیها ملک مسلم فهی للإمام(علیه السلام)»، و عن التذکره: الإجماع علیه. و فی غیرها نفی الخلاف عنه؛ لموثّقه أبان بن عثمان عن إسحاق بن عمّار المحکیّه عن تفسیر علیّ بن إبراهیم عن الصادق(علیه السلام) حیث عَدّ من الأنفال: «کلّ أرض لا ربّ لها».
2- تذکره الفقهاء (ط- القدیمه)، ص402: [القسم] الرابع ارض الانفال: و هی کل ارض خربه باد اهلها و استنکر رسمها و کل ارض موات لم یجر علیها ملک لأحد و لم یوجف علیها بخیل و لا رکاب و قطائع الملوک و صوافیهم التی کانت فی ایدیهم من غیر جهه الغصب من مسلم او معاهد و کل ارض مملوکه من غیر قتال و انجلی اهلها عنها او سلموها طوعا و الموات تقدم الملک اولا رءوس الجبال و بطون الادویه و ما بهما و الاجام و کل غنیمه غنمها من یقاتل بغیر اذن الامام و میراث من لا میراث له و هذه کلّها للإمام خاصه یتصرّف فیها کیف شاء عند علمائنا اجمع.