بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 425

نحوی که بائر و خراب شده و دیگری آن را إحیاء کند، دیگر حقّی بر آن زمین ندارد و محیی دوم مالک آن می شود. ولی روایت دیگری در مقابل وجود دارد که قائلین به عدم زوال ملکیت محیی اوّل به آن تمسّک کرده اند.

تعارض صحیحه ی سلیمان بن خالد با دو روایت مذکور

_ صحیحه ی سلیمان بن خالد:

وَ [مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ] بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) عَنِ الرَّجُلِ یَأْتِی الْأَرْضَ الْخَرِبَهَ فَیَسْتَخْرِجُهَا وَ یُجْرِی أَنْهَارَهَا وَ یَعْمُرُهَا وَ یَزْرَعُهَا مَا ذَا عَلَیْهِ؟ قَالَ: الصَّدَقَهُ قُلْتُ: فَإِنْ کَانَ یَعْرِفُ صَاحِبَهَا؟ قَالَ: فَلْیُؤَدِّ إِلَیْهِ حَقَّهُ.

وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) مِثْلَهُ.(1)

سلیمان بن خالد می گوید: از خدمت امام صادق(علیه السلام) سؤال کردم درباره ی کسی که زمین خرابی را استخراج می کند به این صورت که انهار بر آن جاری می کند و آباد می کند و در آن کشت می کند، چه چیزی بر عهده ی اوست؟ فرمودند: صدقه [زکات] بر عهده ی اوست. عرض کردم اگر صاحبش را می شناسد چه؟ فرمودند: حقش را به او أداء کند.

این روایت از لحاظ سند تمام است، هرچند بعضی مثل مرحوم شیخ محمد حسین اصفهانی(2) در مورد سلیمان بن خالد(3) مناقشه کرده اند که درست نیست،

1- همان، باب3، ح3، ص415 و تهذیب الاحکام، ج7، ص148.
2- حاشیه کتاب المکاسب (للأصفهانی)، ج 3، ص32: المستند للقول بالبقاء خبر سلیمان بن خالد المنجبر ضعفه بعمل القدماء الذاهبین إلی البقاء، و هو (سئل الصادق(علیه السلام) عن الرجل یأتی الأرض الخربه فیستخرجها و یجری أنهارها و یعمرها و یزرعها فما ذا علیه؟ قال(علیه السلام): الصدقه ...)
3- رجال النجاشی، ص183: سلیمان بن خالد بن دهقان بن نافله، مولی عفیف بن معدیکرب _ عم الأشعث بن قیس لأبیه و أخوه لأمه _ أبو الربیع الأقطع. کان قارئا فقیها وجها، روی عن أبی عبد الله و أبی جعفر(علیهما السلام)، و خرج مع زید، و لم یخرج معه من أصحاب أبی جعفر(علیه السلام) غیره فقطعت یده، و کان الذی قطعها یوسف بن عمر بنفسه، و مات فی حیاه أبی عبد الله(علیه السلام)، فتوجع لفقده، و دعا لولده، و أوصی بهم أصحابه.