بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 430

الوصول إلیها بسبب ما تحویه من تواریخ من کانوا یعمرونها من الدارسین و البائدین کان هذا إحیاء لها علی هذا النحو، و صارت ملکا عاما لا یختص به أحد، و ذلک أصله قوله(صلی الله علیه و آله) «عادی الارض لله و لرسوله ثم هی لکم منی» ... .

قسم دوم از موات آن است که عامر بوده سپس خراب شده و به خاطر خرابی موات شده است. این خود دو قسم است؛ یکی این که مربوط به زمان جاهلیت بوده و در اسلام آباد نشده است. این نیز خود دو قسم است؛ یکی این که قبل از اسلام خراب شده و موات و مندرس شده است، مانند سرزمین عاد، تبع، شهرهای طیبه، منف، بابِل، آشور و بعلبک. این ها اعلان شود که به بیت المال مسلمین برگشت داده شده [و از آثار باستانی است] و مملوک دولتی شده که حق دارد ولایت بر آن داشته باشد و به مردم عرضه کند تا مردم پند بگیرند به خاطر عمل به آیه ی شریفه ی (أو لم یسیروا فی الارض فینظروا کیف کان عاقبه الذین من قبلهم کانوا أشد منهم قوه و آثارا فی الارض و عمروها أکثر مما عمروها) و بقیه ی آیاتی که سفارش به سیر در آثار گذشتگان برای عبرت گرفتن و پند گرفتن می کند.

[این طور آثار باستانی] احیائش منوط به إذن سلطان است، بلکه سلطان اگر آن آثار را حفظ کند و برای آن مأمور بگمارد و راهای وصول به آن جا را آماده و آسان کند ... این خود إحیاء آن محسوب می شود و ملک عمومی می شود که اختصاص به شخص خاصی ندارد. اصل این عمل، فرمایش رسول الله(صلی الله علیه و آله) است که «عادی الارض لله و لرسوله ثم هی لکم منی»

و الضرب الثانی: ما کان باقی العماره إلی وقت الاسلام ثم خرب و صار مواتا قبل أن یصیر من بلاد الاسلام فهذا علی ثلاثه أقسام: (أحدهما) أن یرفع أربابه أیدیهم عنه قبل القدره علیه فهذا یملک