بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 432

مالک می گوید مانند موات جاهلی می باشد که هر کسی آن را إحیاء کند مالک می شود، چه صاحبانش مشخص باشد و چه مشخص نباشد.

با این اقوال معاریف عامه معلوم می شود این که در صحیحه ی سلیمان بن خالد به حضرت عرض می کند: «قُلْتُ: فَإِنْ کَانَ یَعْرِفُ صَاحِبَهَا» نظر به این اقوال دارد.

در میان این اقوال نظر شافعی مخالف صحیحه ی معاویه بن وهب و قول مالک موافق آن است و قول ابی حنیفه نیز بخشی موافق صحیحه و بخشی مخالف آن است، ولی مطابق صحیحه ی سلیمان بن خالد می باشد.

پس همان طور که ملاحظه فرمودید اقوال بزرگان عامه در این مسأله متفاوت است و این نشان گر آن است که ظاهراً نظر علمای مقدم بر آنان مانند ابن ابی لیلی، ابن شبرمه، طاووس، سفیان ثوری و ... نیز تفاوت داشته است. لذا نمی توانیم یکی از دو روایت سلیمان بن خالد و معاویه بن وهب را بگوییم موافق عامه است و دیگری مخالف عامه. بنابراین از این جهت هیچ کدام ترجیحی بر دیگری ندارد و نظر کسانی که صحیحه ی معاویه بن وهب را به خاطر مخالفت با عامه ترجیح داده اند درست نیست.

پس همان طور که بیان کردیم این دو روایت با هم تساقط کرده، رجوع به عام فوق یا اصول عملیه می شود. این در صورتی است که بگوییم تعارض بین دو روایت مستحکم و مستقر است. امّا بعضی گفته اند وجه جمعی بین دو روایت وجود دارد و نوبت به تعارض و تساقط نمی رسد.

وجه جمعی بین صحیحه ی سلیمان بن خالد و معاویه بن وهب و نقد آن

بعضی گفته اند صحیحه ی معاویه بن وهب نه تنها مخالف صحیحه ی سلیمان بن خالد نیست، بلکه موافق آن است و بیان می کند زمین به ملک محیی اوّل باقی است؛