بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 440

جمع دیگری بین دو روایت

اشاره

جمع دیگری که بین دو صحیحه ی سلیمان بن خالد و معاویه بن وهب به ذهن می آید آن است که در صحیحه ی سلیمان بن خالد از حضرت سؤال می کند «فَإِنْ کَانَ یَعْرِفُ صَاحِبَهَا؟» حضرت در جواب می فرمایند: «فَلْیُؤَدِّ إِلَیْهِ حَقَّهُ» بنابراین از این روایت استفاده می شود در صورتی بر محیی ثانی لازم است حق را أداء کند که صاحب قبلی زمین را بشناسد؛ یعنی اگر زمین صاحب داشته باشد و محیی ثانی آن را بشناسد نمی تواند مالک شود، ولی اگر او را نشناسد مالک می شود.

در میان عامه نیز همان طور که از المجموع شرح المهذب نقل کردیم ابوحنیفه چنین قولی را دارد: «إن عرف أربابه فهو علی ملکهم لا یملک بالاحیاء و إن لم یعرفوا ملک بالاحیاء» ولی مالک می گوید: «یصیر کالموات الجاهلی یملکه من أحیاه سواء عرف أربابه أم لم یعرفوا» و شافعی عکس او می گوید: «لا یجوز أن یملک بالاحیاء سواء عرف إربابه أو لم یعرفوا» لذا راوی هم که از خدمت امام صادق(علیه السلام) می پرسد «فَإِنْ کَانَ یَعْرِفُ صَاحِبَهَا؟» به خاطر فضای موجود در آن زمان این سؤال را می پرسد و می توانیم بگوییم فضای جامعه در آن زمان این بوده که عرفان صاحب به عنوان موضوع دخیل بوده و حضرت با این پاسخ که «فَلْیُؤَدِّ إِلَیْهِ حَقَّهُ» در واقع آن را تأیید فرمودند.

این روایت می تواند قرینه باشد مراد از صحیحه ی معاویه بن وهب که حضرت فرمودند «فَإِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ وَ لِمَنْ عَمَرَهَا» در صورتی محیی دوم مالک می شود که صاحب قبلی از آن اعراض کرده یا شناخته شده نباشد.