بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 454

حدّ اوّل

ابن قتیبه (م 276 ه.ق) در کتاب المعارف(1) آورده است:

السواد: هما سوادان: سواد البصره، و سواد الکوفه. فأما سواد البصره: فالأهواز، و دست میسان، و فارس. و أما سواد الکوفه: فکسکر إلی الزاب، و حلوان إلی القادسیه.

نظیر این عبارت را ابن الفقیه (م 365) در البلدان(2) به نقل از اصمعی (216-122)(3) ، عبد الله بن عبد العزیز بن محمد البکری اندلسی (م 487) در المسالک و الممالک(4) ، یاقوت حموی (م 626) در معجم البلدان(5) به نقل از اصمعی و محمد

1- أبو محمد عبد الله بن مسلم بن قتیبه (م 276)، المعارف، ص566 و عیون الأخبار، ج1، ص314.
2- أحمد بن محمد بن إسحاق الهمذانی المعروف بابن الفقیه (م 365)، البلدان، ص377: و قال الأصمعی: السواد سوادان. فسواد البصره، الأهواز و دستمیسان و فارس. و سواد الکوفه، کسکر إلی الزاب و حلوان إلی القادسیه.
3- زرکلی در کتاب الأعلام خود ابو سعید الأصمعی (216-122) را این گونه معرفی می کند: عبد الملک بن قریب بن علی بن أصمع الباهلی، أبو سعید الأصمعی: راویه العرب، و أحد أئمه العلم باللغه و الشعر و البلدان. نسبته إلی جده أصمع و مولده و وفاته فی البصره. کان کثیر التطواف فی البوادی، یقتبس علومها و یتلقی أخبارها، و یتحف بها الخلفاء، فیکافأ علیها بالعطایا الوافره. أخباره کثیره جدا. و کان الرشید یسمیه «شیطان الشعر». قال الأخفش: ما رأینا أحدا أعلم بالشعر من الأصمعی. و قال أبو الطیب اللغوی: کان أتقن القوم للغه، و أعلمهم بالشعر، وأحضرهم حفظا. و کان الأصمعی یقول: أحفظ عشره آلاف أرجوزه. و تصانیفه کثیره، منها ... .
4- عبد الله بن عبد العزیز بن محمد البکری الأندلسی (م 487)، المسالک و الممالک، ج1، ص423: ذِکرُ بلاد العراق و المشهور من مدنها: حدّه ما بین الحرن إلی السواد. فسواد الکوفه: کسکر إلی الزاب إلی عمل حلوان إلی القادسیه، و سواد البصره: الأهواز و فارس و دهشنان، و هذه کلّها من العراق.
5- یاقوت بن عبد الله الرومی الحموی (م 626)، معجم البلدان، ج 3، ص273: و قال الأصمعی: السواد سوادان: سواد البصره دستمیسان و الأهواز و فارس، و سواد الکوفه کسکر إلی الزاب و حلوان إلی القادسیه.