بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 455

بن عبد المنعم حمیری (م 900) در الروض المعطار(1) ذکر کرده اند.

نقد و بررسی

اولاً: این عبارت دارای ابهامی است که مانع پذیرش آن می شود. ظاهر عبارت آن است که حدود سواد مساوی با مجموع سواد کوفه و سواد بصره است. در تعریف سوادِ بصره، نام «فارس» به چشم می خورد امّا فارس چنان که از نقشه های قدیمی و معاجم بلدان برمی آید، همان جاست که شیراز در مرکز آن واقع شده و از طرف شرق تا حدّ کرمان ادامه دارد. پس فارس بلادی بسیار دور از بصره و منقطع از آن است به طوری که حتّی نام گذاری آن به سواد بصره امری بعید به نظر می رسد.

ثانیاً: طبق نقل هایی که در ادامه آن ها را بررسی خواهیم کرد، خلیفه ی دوم افرادی را برای اندازه گیری مساحت سواد به این منطقه گسیل داشت که نتیجه ی محاسبه ی آنان هیچ سازگاری با گسترش ارض السواد تا حدّ بلاد کرمان ندارد.

ثالثاً: در برخی معاجم علی رغم این که همین حدود برای سواد بصره ذکر شده امّا بلافاصله عرض سرزمین سواد را طور دیگری معیّن کرده که نشان می دهد سواد مطلق در نزد او چیزی غیر از مجموع سواد مضاف به کوفه و بصره بوده است. (2)