بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 463

می شود که پس از کم کردن تخمینی آکام، آجام، سنگلاخ ها و مجاری نهرها و شهرها و قریه ها، صد و پنجاه میلیون جریب باقی می ماند که تخمیناً نصف آن تحت کشت انگور، خرما، درخت و آبادانی دائمی می باشد. با این حساب زمین هایی که از آن ها خراج گرفته می شده هفتاد و پنج میلیون جریب است.

نقد و بررسی

به نظر می رسد اشتباهاتی در این محاسبه وجود دارد:

1. طبق گفته ی همین کتاب هر فرسخ، دوازده هزار ذراع مرسل و نُه هزار ذراع هاشمی است. در نتیجه از این که گفته هر فرسخ مربع بیست و دو هزار و پانصد جریب است معلوم می شود نگارنده برای تبدیل فرسخ مربع به جریب از ذراع هاشمی استفاده کرده. توضیح آن که هر جریب بنابر مشهور شصت ذراع در شصت ذراع، برابر با سه هزار و ششصد ذراع مربع است. هر فرسخ نیز نُه هزار ذراع هاشمی بوده، پس هر فرسخ مربع، هشتاد و یک میلیون ذراع هاشمی مربع است و حاصل تقسیم هشتاد و یک میلیون بر سه هزار و ششصد برابر است با بیست و دو هزار و پانصد.

امّا سؤال این جاست که آیا هر جریب برابر با شصت ذراع مرسل است یا شصت ذراع هاشمی؟ اگر اوّلی باشد این تبدیل اشتباه بوده و باید به جای نُه هزار ذراع هاشمی، دوازده هزار ذراع مرسل را جاگذاری کنیم که در این صورت به عدد چهل هزار به جای بیست و دو هزار و پانصد خواهیم رسید. و با ضرب چهل هزار در ده هزار، مساحت سواد به چهارصد میلیون جریب مربع خواهد رسید.

2. صرف این که برای زمین سواد طول و عرض ذکر شده، دلیل بر آن نیست که این سرزمین به شکل مستطیل است. در بخش بعدی اثبات خواهیم کرد این