بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 466

سواد، اسامی شهرهایی که در کتب مختلف به صورت قطعی داخل سواد یا خارج از آن شمرده شده اند را استخراج کرده و موقعیت آن ها را نیز مشخص کنیم.

پس از این که نقشه ی سواد با توجه به نقاط به دست آمده رسم شد می توان مساحت این شکل را براساس مقیاس نقشه و با کمک برنامه های رایانه ای مهندسی به راحتی محاسبه کرد. در گام بعد، نتیجه محاسبه را از کیلومتر مربع به جریب تبدیل و با مقادیر نقل شده در تاریخ مقایسه خواهیم کرد.

موقعیت یابی سواد دیروز روی نقشه ی امروز

اشاره

پیدا کردن شهرهایی که امروزه نامی از آن ها وجود ندارد کاری بس دشوار است. امّا با وجود نقشه های قدیمی به جامانده از دوران معاجم بلدان و سفرنامه ها قدری از سختی امر کاهش می یابد. کتاب صوره الأرض نوشته ی ابن حوقل بغدادی تنها کتابِ حاوی نقشه و شرح است که در دسترس نگارنده ی سطور قرار گرفت. اینک از این کتاب نیز به عنوان مکمل و متمم توضیحات کتب بلدان بهره می بریم.

حدود سواد بدین شرح است:

1. حدّ شمالی: موصل

امروزه شهری به همین نام موجود است. در بعضی کتب خود موصل به عنوان حد ذکر شده، امّا در برخی «تخوم الموصل» و در تعدادی دیگر «حدیثه الموصل» آمده. «حدیثه»(1) قریه یا شهری در جنوب موصل بوده که طبق نقشه ی مذکور و قول