کتابخانه بالقرآن

بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 478

صفحه 478

چند نوع ذراع اختراع کرد و آن را جهت مساحی سواد برای عثمان بن حنیف فرستاد. طول این ذراع، یک ذراع و یک قبضه و یک انگشت بوده است. سپس چند روایت را در این باب نقل کرده است.(1) ما نیز در صفحات گذشته روایتی به همین مضمون از کتب عامه ذکر کردیم.

هر ذراع معمولی شش قبضه و هر قبضه چهار انگشت است که حدودا هفت و نیم سانتیمتر است. پس هر ذراع معمولی می شود چهل و پنج سانتیمتر. بر این اساس هر ذراع عُمَری هفت قبضه و یک انگشت بوده که حدوداً برابر با پنجاه و چهار و نیم سانتیمتر است.(2)

بنابر این که هر ذراع حدودا 545/0 متر باشد شصت ذراع برابر است با 7/32 متر، پس هر جریب (7/32 ضرب در 7/32) 29/1069 متر مربع خواهد بود. می دانیم که یک کیلومتر مربع یعنی یک میلیون متر مربع و حاصل تقسیم یک میلیون بر 29/1069 برابر است با 2/935. به این ترتیب طبق این قول هر کیلومتر

1- الأحکام السلطانیه (للفراء)، ص173. و الأذرع سبعه أَقْصَرُهَا الْقَاضِیَهُ، ثُمَّ الْیُوسُفِیَّهُ، ثُمَّ السَّوْدَاءُ، ثُمَّ الْهَاشِمِیَّهُ الصُّغْرَی، وَ هِیَ الْبِلَالِیَّهُ، ثُمَّ الْهَاشِمِیَّهُ الْکُبْرَی، و هی الزیادیه، ثم العُمَریه، ثم المیزانیه. ... وَأَمَّا الذِّرَاعُ الْعُمَرِیَّهُ فَهِیَ ذِرَاعُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ الَّتِی مَسَحَ بِهَا أرض السواد قال موسی بن طلحه: رأیت ذراع عمر الَّتِی مَسَحَ بِهَا أَرْضَ السَّوَادِ، وَ هِیَ ذِرَاعٌ و قبضه و إبهام قائمه. قال الحکم بن عتیبه: إنَّ عُمَرَ عَمَدَ إلَی أطولها ذراعا و أقصرها، فَجَمَعَ مِنْهَا ثَلَاثَهً وَأَخَذَ الثُّلُثَ مِنْهَا، وَ زَادَ علیها قَبْضَهً وَ إِبْهَاماً قَائِمَهً، ثُمَّ خَتَمَ فِی طَرَفَیْهِ بِالرَّصَاصِ، وَ بَعَثَ بِذَلِکَ إلَی حُذَیْفَهَ وَعُثْمَانَ بْنِ حُنَیْفٍ حَتَّی مَسَحَا بِهَا السَّوَادَ، وَکَانَ أَوَّلَ من مسح بها عمر بن هبیره.
2- از برخی عبارات برمی آید که به طور کلّی ذراع هفت قبضه ای هم وجود دارد: ü المغرب، ص174: وَ الذِّرَاعُ الْمُکَسَّرَهُ سِتُّ قَبَضَاتٍ وَهِیَ ذِرَاعُ الْعَامَّهِ وَ إِنَّمَا وُصِفَتْ بِذَلِکَ لِأَنَّهَا نَقَصَتْ عَنْ ذِرَاعِ الْمَلِکِ بِقَبْضَهٍ وَ هُوَ بَعْضُ الْأَکَاسِرَهِ لَا الْأَخِیرُ وَ کَانَتْ ذِرَاعُهُ سَبْعَ قَبَضَاتٍ.