بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 479

مربع 2/935 جریب است. البته این عدد براساس جریبی است که مبنای آن ذراع عُمَری بوده و در مساحی سواد استفاده شده نه هر جریبی.

طبق محاسبه ی ما مساحت سواد دویست و چهار هزار کیلومتر مربع بود که حاصل ضرب آن در 2/935 عددی بالغ بر صد و نود میلیون جریب را به دست خواهد داد.

ب) صد ذراع در صد ذراع: صد ذراع برابر است با 5/54 متر و طبق روش بالا هر جریب مساوی با 25/2970 متر مربع بوده و هر کیلومتر مربع 7/336 جریب است.

طبق این قول، دویست و چهار هزار کیلومتر مربع، بیش از شصت و هشت میلیون جریب خواهد بود.

تناسب مساحت به دست آمده با مساحت گزارش شده

به نظر می رسد مساحی در زمان خلیفه دوم با جریبِ صد ذراع در صد ذراع نبوده است؛ زیرا در این صورت باید نصف سرزمین سواد تحت کشت بوده باشد امّا با توجه به ابزارهای کشاورزی و میزان جمعیت آن روز، این سطح از کشاورزی بسیار بعید بلکه محال است.

بنابراین باید جریبِ شصت ذراعی را ملاک قرار دهیم. در این صورت مساحت زمین های خراجی مقداری کمتر از یک پنجمِ کلّ سواد خواهد بود که تا حدودی قابل قبول به نظر می رسد. به دلیل آن که احتمالاً روش مساحی چنین نبوده که همه زمین های ممکن را مساحی کنند بلکه باید شهر به شهر و قریه به قریه را زیر پا می گذاشتند و فقط زمین های تحت بهره برداری مردم را اندازه می گرفتند. وگرنه ممکن است زمین های سبز زیادی وجود داشته که فرد خاصی از آن ها بهره نمی برده تا خراجش را بپردازد. دریاچه ها و بستر رودخانه ها هم