بررسی گستره ی فقهی اخذ مال خراج و زکات از سلطان جائر ، اقسام و احکام اراضی صفحه 65

عَنْ أَبِی بَصِیرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ جَمِیعاً عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ(علیهما السلام) أَنَّهُمَا قَالا لَهُ: هَذِهِ الْأَرْضُ الَّتِی یُزَارِعُ أَهْلُهَا مَا تَرَی فِیهَا؟ فَقَالَ: کُلُّ أَرْضٍ دَفَعَهَا إِلَیْکَ السُّلْطَانُ فَمَا حَرَثْتَهُ فِیهَا فَعَلَیْکَ مِمَّا أَخْرَجَ اللَّهُ مِنْهَا الَّذِی قَاطَعَکَ عَلَیْهِ وَ لَیْسَ عَلَی جَمِیعِ مَا أَخْرَجَ اللَّهُ مِنْهَا الْعُشْرُ إِنَّمَا عَلَیْکَ الْعُشْرُ فِیمَا یَحْصُلُ فِی یَدِکَ بَعْدَ مُقَاسَمَتِهِ(1) لَکَ. (2)

ابی بصیر و محمد بن مسلم به امام باقر(علیه السلام) عرض کردند: نظرتان درباره ی این زمینی که با اهلش مزارعه می شود [یا اهلش آن را مزارعه می کنند] چیست؟ فرمودند: هر زمینی که سلطان به تو واگذار کرده، از آن چه خداوند از این زمین بعد از حرث تو خارج می کند [و محصول می دهد] آن مقداری که سلطان با تو مقاطعه کرده، بر عهده ی توست و این طور نیست که عُشر [زکات] از جمیع محصولی که به دست آمده بر عهده ی تو باشد، بلکه فقط عُشر در آن محصولی که بعد از مقاسمه ی سلطان برای تو باقی می ماند بر عهده ی توست.

مرحوم امام(قدس سره) می فرماید: این بخش از روایت که حضرت فرمودند: «فَعَلَیْکَ مِمَّا أَخْرَجَ اللَّهُ مِنْهَا الَّذِی قَاطَعَکَ عَلَیْهِ» إشعار یا دلالت دارد بر این که اگر کسی با سلطان مقاطعه کرد و قرارداد بست، باید آن مقدار را به سلطان پرداخت کند.

بررسی دلالت روایت مذکور

به نظر ما نیز این روایت در حدّ اشعار است که حداقل بعد از مقاطعه و قرارداد با سلطان، باید سهم سلطان را أداء کرد، ولی نمی توان ملتزم شد روایت بر آن دلالت دارد؛ زیرا بعید نیست حضرت فقط در صدد بیان این مطلب بوده باشند که محاسبه ی عُشر (زکات) که بر عهده ی حارث است، بعد از مقاسمه ی سلطان است