ماه نو: مبانی علمی رویت هلال صفحه 100

ص:105

مدّت مکث بین 34 تا 40 دقیقه، ارتفاع ماه در لحظه ی غروب خورشید بین 66/6 تا 8 درجه و انحطاط خورشید یا ارتفاع منفی خورشید در هنگام غروب ماه بین 5/7 تا 9 درجه که اعداد اول مربوط به حضیض ماه و اعداد دوم مربوط به اوج آن می باشند. اگر مقادیر این مؤلفه ها در هلال ها بیشتر از مقادیر حدّی ذکر شده باشند، آنگاه هلال قابل رؤیت است. اهمّیت معیار خازنی در این است که وی به تأثیر فاصله ی ماه از زمین توجه داشته است. خازنی با درک درست از این عامل جداول خود را بر اساس تغییر سرعت زاویه ای ماه تنظیم کرد و وضعیّت رؤیت پذیری هلال را بسته به مشخصه های آن به سه حالت شایع، معتدل و نادر تقسیم بندی کرد و برای اولین بار بحث احتمال رؤیت را مطرح نمود.

در اواخر قرن هفتم هجری در زیج ایل خانی از خواجه نصیر الدّین طوسی ضابطه ی« بعد سواء» و «بعد معدّل» به کار گرفته شده است. بعد سواء، اختلاف طول دایره البروجی ماه و خورشید و بعد معدّل، مدّت مکث بر حسب درجه است. از آنجایی که هر 60 دقیقه ی زمانی معادل 15 درجه است، بنابراین به عنوان مثال اگر مدّت مکث هلال 48 دقیقه باشد گفته می شود بعد معدّل آن 12 درجه است. استفاده از این مشخصه ها در آثار بعدی نجوم اسلامی نیز به چشم می خورد.

معیار فادرینگهم (Fatheringham)

در سال 1910، فادرینگهم مجموعه ای از 76 رصد با چشم غیر مسلح، شامل رصدهای موفق و ناموفق را که بین سال های 1880 – 1859 انجام شده بود، جمع آوری کرد. این رصد ها غالباً گزارش «جی اشمیت» در آتن بود. اشمیت منجّمی اهل آتن بود که داده های رصدی او به گسترش تقویم اسلامی کمک کرد. فادرینگهم برای هر دسته از داده های رصدی، ارتفاع و اختلاف سمت را در زمان غروب خورشید محلی محاسبه کرد و به صورت منحنی بر روی نموداری خاص