ماه نو: مبانی علمی رویت هلال صفحه 54

ص:59

در نتیجه روشنایی نسبتاً یکنواخت آسمان می شوند. به همین دلیل است که آسمان سیاراتی که جوّ ندارند، حتی در حضور خورشید نیز سیاه دیده می شوند. جوّ زمین باعث می شود تا مدتی قبل از طلوع خورشید و تا مدتی بعد از غروب خورشید همچنان آسمان روشن باشد. علاوه بر این نور خورشید در اثر عبور از جوّ از مسیر مستقیم خود منحرف می شود که به این پدیده شکستِ نور گفته می شود. یکی از نمونه های آشکار این پدیده، نزدیک به نظر رسیدن جسمی است که در ته یک استخرِ پر از آب قرار دارد.

وقتی به تدریج ارتفاع خورشید کاهش می یابد، لحظه ای که لبه ی بالایی قرص خورشید در زیر افق ناظر قرار می گیرد را زمان غروب خورشید برای ناظر می گویند. نورِگسیل شده از خورشید قبل از این که به ناظر برسد از جو عبور می کند. وجود جوّ باعث می شود که مسیر نور منحرف شده و خورشید بالاتر از موقعیت واقعی خود به نظر برسد. به طور کلی می توان گفت که اثر شکست موجب می شود که ارتفاع اجسام بیش از آنچه که است مشاهده شود. مقدار شکست به عوامل مختلفی مانند ارتفاع جسم، دما و فشار محیط بستگی دارد. هر چه ارتفاع جسم کمتر باشد مقدار شکست بیشتر است. به طور متوسط مقدار شکست در افق ناظر 34 دقیقه ی قوسی است. بنابراین بدون در نظر گرفتن اثر شکست، قرص خورشید 34 دقیقه ی قوسی پایین تر قرار دارد که در بحث های دقیق باید لحاظ شود(شکل 4-4). فرضاً اگر هنگامی که ارتفاع خورشید کم است ناگهان جو زمین را برداریم، آنگاه خورشید 34 دقیقه ی قوس (حدود نیم درجه) پایین تر از مکان قبلی دیده خواهد شد.

در نتیجه به طور دقیق زمان غروب خورشید لحظه ای است که مرکز قرص خورشید 50 دقیقه ی قوس زیر افق ناظر باشد که 34 دقیقه ی قوس آن به علت تأثیر پدیده ی شکست و 16 دقیقه ی قوس باقیمانده مربوط به شعاع ظاهری قرص خورشید است (قطر ظاهری خورشید به طور میانگین 32 دقیقه ی قوس