ماه نو: مبانی علمی رویت هلال صفحه 6

ص:11

سماوی) می گوییم. بررسی موقعیت اجرام و زوایای بین آنها در کره ی آسمان در شاخه ای از نجوم به نام «نجوم کروی» مطرح می شود.

چون فرض می شود که اجرام بر روی این کره قرار دارند بنابراین نمی توان از هندسه های مسطحه ی رایج استفاده کرد. در نجوم کروی ناچار به استفاده از مثلثات کروی هستیم. در رؤیت هلال ماه استفاده از دستگاه های مختصات برای مشخص کردن موقعیت اجرام بر کره ی سماوی نقش اساسی دارد.

به دلیل تشابهات بین کره ی زمین و کره ی آسمان در مبحث نجوم کروی، ابتدا اشاره ی مختصری به دستگاه مختصات جغرافیایی در کره ی زمین می شود و سپس به سراغ کره ی سماوی و نجوم کروی می رویم.

طول و عرض جغرافیایی

زمین، سیاره ی ما، کره ای با شعاع تقریبی 6367 کیلومتر در جهت غرب به شرق، حول محور خودش می چرخد. نقاطی از کره ی زمین که توسط محور دوران قطع شده اند، قطبین زمین نامیده می شوند. در واقع اینگونه به نظر می آید که قطبین ثابت هستند و نقاط دیگر کره ی زمین حول این محور می گردند.

خط استوا دایره ای است که فاصله ی نقاط واقع بر آن تا قطب 90 درجه است. اگر کره ی زمین را مانند یک سیب فرض کنیم، دو سر سیب (بالا و پایین) قطب های آن هستند. دایره ی استوا همانند برش افقی است که سیب را به دو نیم تقسیم می کند، بطوری که هر یک از قطب ها در یک نیمکره قرار دارند.

دایره ی استوا موجب می شود که زمین به دو نیمکره ی شمالی و جنوبی تقسیم شود. دایره هایی که موازی استوا هستند، مدار نامیده می شوند. فاصله ی زاویه ای بین استوا و هر نقطه بر روی کره ی زمین عرض جغرافیایی نامیده می شوند. با این تعریف تمام نقاطی که بر روی یک مدار قرار دارند، عرض جغرافیایی یکسانی خواهند داشت. نقاطی که در نیمکره ی شمالی قرار دارند، دارای عرض