ماه نو: مبانی علمی رویت هلال صفحه 99

ص:104

عرض های جغرافیایی بالا هلال هایی با مدت مکث 75 دقیقه ممکن است غیر قابل رؤیت باشند.

ضابطه های رؤیت دوره ی اسلامی

مسلمانان در دوره ی شکوفایی و رشد علم در اسلام فعالیت ها و کوشش های فراوانی در زمینه ی تعیین ضابطه های خاص برای رؤیت هلال انجام دادند که ماحصل کار آنها در بعضی از زیج ها آمده است. منجّمان مسلمان توجه داشتند که برای ارائه معیار، نیازمند استفاده از چندین مشخصه برای پیش بینی رؤیت هلال ماه هستند.

احتمالاً نخستین ضابطه ی چند مشخصه ای در قرن دوم هجری توسط یعقوب بن طارق ارائه شد. وی معتقد بود که برای رؤیت هلال باید مدّت مکث ماه حداقل 48 دقیقه (معادل 12 درجه) و جدایی زاویه ای ماه از خورشید حداقل 25/11 درجه باشد یا اینکه مکث ماه حداقل 10 درجه و جدایی ماه از خورشید بزرگ تر یا مساوی با 15 درجه باشد.

در قرن سوم هجری، حبش حاسب منجّم مسلمان ایرانی, ضابطه ی دیگری را ارائه نمود. در این معیار اگر در زمان غروب ماه، خورشید حداقل10 درجه در زیر افق باشد (درجه ی انحطاط خورشید حداقل 10 درجه باشد) آنگاه رؤیت هلال ممکن خواهد بود.

در اواخر قرن سوم، بتّانی معیار دیگری ارائه کرد که بدین قرار بود: اگر اختلاف طول دایره البروجی ماه و خورشید حداقل 33/13 درجه و مدّت مکث ماه 8/10 درجه (برابر با 3/43 دقیقه زمانی) باشد هلال دیده می شود.

در اواخر قرن ششم هجری در زیج سنجری مجموعه هایی از ضابطه های رؤیت هلال وجود دارد. خازنی در این زیج به 4 پارامتر هلال پرداخته است که برای هر کدام دو حدّ در نظر گرفته است. جدایی زاویه ای بین 10 تا 12 درجه،